IэпщIэлъапщIагъымрэ узыншагъэмрэ зэблагъэщ

Хэт ди зэманым «гужьеих» узым пэщIэмытыр? ХьэлкIэ нэхъ икIуэтыгъуафIэ, адрейхэм задезыгъэкIурей цIыху тыншыр нэхъыбэрэ гукъыдэжыншагъэм зэриубыдыр нэрылъагъущ. А узыфэм пэщIэтахэм хабжэ урыс тхакIуэшхуэ Гоголь Николаи, инджылыз политик Черчилль Уинстони, нэгъуэщIхэри. Дауэ-тIэ ахэр а щытыкIэм къызэрикIар?

Гоголь Николай цы зэрихъэу щытауэ жаIэ. Псалъэ зэгъэкIунри зыгуэркIэ тхыпхъэ хэдыкIыным ещхь къыщIэкIынщ. Анненков Павел етхыж: «Гоголыр IэпэIэсэным итхьэкъуауэ апхуэдэт. Гъэмахуэр къызэрысу, абы чэсейм пщэдэлъхэр къыхибзыкIын щIидзэрт, плIэ Iэгъуапэншэхэр зэращI хабзэм нэхърэ нэхъ кIыхьу къыхибзыкIырт. Апхуэдэу гулъытэр зыIыгъ лэжьыгъэр тхакIуэм и гупсысэхэр зэщIикъуэжыным хуэщхьэпэрт, и напэкIуэцIхэм къытриутIыпщхьэну цIыхухэр фIызэхэмызэрыхьу. Зы мастэнэм адрейр кIэлъигъакIуэу, ар тхыпхъэ хэдыкIыным зэрелIалIэм, игури и щхьэрэ зэтелъу щигъэтырти, зэхилъхьэхэри жыпхъэ зэгъэкIуам иригъэувэрт».

Гоголыр дэфу зэрыщытам ар литературэ утыкум цIэрыIуэ зэрыщыхъуа «Шинель» повестым иджы нэгъуэщIынэкIэ урегъэплъ. Абы и лIыхъужь нэхъыщхьэм кIагуэщIэ зэрыригъэдарат ар зытеухуар. Езы тхакIуэми и шыпхъухэм бостей яхуиду щытащ.

Инджылызым и премьер-министру лэжьа Черчилль Уинстон гукъыдэжыншагъэм IэщIэкIын папщIэ, чырбыш зэтрилъхьэрт. Езым и лъапсэр щиухуэм дихьэхауэ жаIэ ар а IэщIагъэм. Зыщригъасэм, финансхэмкIэ министру лажьэрти, махуэ къэс ухуэныгъэм сыхьэтиплIым нэс тригъэкIуадэрт. ЯпэщIыкIэ зы сыхьэтым къриубыдэу чырбыш 90 зэтрилъхьэфу хъуащ. Зэман дэкIри, ар чырбыш 200-м хуэкIуащ.

ХимиемкIэ таблицэ цIэрыIуэр зэхэзылъхьа Менделеев Дмитрий унагъуэм и 17-нэ сабийт. Адэр пасэу зыщхьэщыкIа и бынхэм щIэныгъэ яригъэгъуэтыныр анэм иукъуэдийри, Менделеевыр Санкт-Петербург дэт университетым щIагъэтIысхьат. А зэманым ар ПедагогикэмкIэ институт нэхъыщхьэт. Зыкъомрэ еджэным хэмызагъэу, щIэныгъэлI къызыхэкIыну зи натIэ щIалэр илъэскIэ ирагъэкIуэтыжри, къыщыхагъэнэжаи къыхуихуащ. АрщхьэкIэ цым и кIуапIэр къызэрищIэу, Менделеевым институтыр дыщэ медалкIэ къиухащ.

IэпэIэсагъ и лъэныкъуэкIэ, Менделеевыр пхъуантэ щIынкIэ Iэзэу щытауэ жаIэж. Химикышхуэр апхуэдизкIэ а Iуэхум дихьэхати, псэуху пхъуантэ ищIын щигъэтакъым. Уеблэмэ 1895 гъэм щегъэжьауэ и нэхэм ямылъагъужу хъуа нэужь, абы шумэданэхэр Iэбэрабэурэ ищIащ, гъуэгурыкIуэхэм зэрахьэ хъуржынхэми яхуэIэпщIэлъапщIэт.

 Эйнштейн Альберт кIагуэ Iэгъуапэншэхэр зэрапхэ Iэмалхэр ихъуэжри, ар цIыху пшэрми уэдми хуэхъун хуэдэу, бзыпхъэщIэ къигупсысауэ щытащ. Физик цIэрыIуэм уеблэмэ патент къыIихат, хьэпшыпыщIэр езым зэриIэдакъэщIэкIыр имыгъэгъуащэу.

Франджы тхакIуэ Вольтер икIи сыхьэтщIыжт, езым и мануфактурэ къызэIуихауэ. Ар щыпсэу Франджым 1770 гъэм сыхьэтщIыж гуп Iэпхъуат, Женевэ икIри. ТхакIуэм ахэр зэхуишэсри, фабрикэ къызэIуихауэ щытащ. Езыми абыхэм я гъусэу сыхьэт ищIыжу щIидзат, ауэ хэхъуэр щыбагъуэм, Iуэхузехьэ къалэныр и пщэ дилъхьэжащ. Европэм щацIыхуу апхуэдэт Вольтер и сыхьэтхэр, Людовик XV, Екатеринэ II сымэ щIэупщIэу. Урыс император гуащэм абыхэм ящыщу щэ бжыгъэ гуэр ищэхуауэ щытащ.

Толстой Леви Зощенкэ Михаили шырыкъущIэу щытахэщ. Нэхъ жыжьэж дыIэбэмэ, Даут-бегъымбарыр гъукIэ Iэзэт, афэ джанэхэр ищIу.

А псор къыщIедгъэкIуэкIращи, цIыхушхуэ хъуахэр а лъагапIэм я пщIэнтIэпс къемыкIуэу, лэжьыгъэм зыщадзейуэ, е гугъу зрамыгъэхьу нэсакъым. Фи фIэщ мыхъумэ, «IэщIагъэ дахэ» таурыхъым зэ фыкъеджэж.