Щапхъэ
И IэщIагъэр гурэ псэкIэ фIыуэ илъагъуу илъэс 40-м нэблэгъауэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм пэрытщ Бахъсэн къалэ дэт курыт школ №1-м и егъэджакIуэ пашэ Шорэ (Быф) Лизэ Хьэбас и пхъур.
«Зы илъэскIэ япэ уплъэмэ, жылэ хэсэ. ИлъэсипщIкIэ япэ уплъэмэ, жыг хэсэ. ИлъэсищэкIэ япэ уплъэмэ, цIыху гъасэ», - жеIэ адыгэ псалъэжьым. А псалъэ Iущхэр и гъуэгугъэлъагъуэу мэпсэу Лизэ. Анэдэлъхубзэмрэ литературэмрэ иригъэджу, абы къыдэкIуэу и псэ хуабагъэмкIэ еджакIуэхэм ядэгуашэу, я адэжь щIыналъэр, лъэпкъ хабзэр фIыуэ ялъагъуу щIэблэр къэгъэтэджыным хуэлажьэу дунейм тетщ ар.
- Иджырей зэманым ныбжьыщIэхэр егъэджэным, гъэсэным куэд пыщIащ. ФГОС-м къигъэув къалэнхэр мащIэкъым. Апхуэдэхэм ящыщщ еджакIуэм и гупсысэхэр къиIуатэу, и Iуэху еплъыкIэр утыку ирихьэфу хъунымкIэ щыIэ Iэмалхэр къэгъэсэбэпыныр, - зыпэрыт лэжьыгъэм хэлъ щхьэхуэныгъэхэм топсэлъыхь Лизэ - «Зыгуэр жызыIэм, зыгуэри ещIэ», - жыхуиIэращи, псалъэм псалъэр къешэ, зэхэша хъуа псалъэм гупсысэ иIэ мэхъу, гупсысэр зыбгъэдэплъхьам и зэхэщIыкIым нэмыщI и бзэми зеужь. Адыгэбзэм и псалъэхэр куэдым гугъу ящыхъуми, еджакIуэ цIыкIухэм я анэбзэр ящIапхъэщ, зэгупсыс, ялъэгъуа, жаIэну зыхуей псори къыщаIуатэкIэ, адыгэбзэр макъыбэу щызэрагъэлъэлъкIэ, уримыгуфIэн пхузэфIэкIыркъым.
Апхуэдэ еплъыкIэ зиIэ егъэджакIуэм лъэкI къигъанэркъым анэдэлъхубзэр ди щIэблэм яIурылъу къэтэджынымкIэ, а Iуэхуми гулъытэ щхьэхуэ хуищIу мэлажьэ.
Лизэ Ислъэмей къуажэм къыщалъхуащ. Ар къыщыхъуар егъэджакIуэ унагъуэщ: и адэри, и анэри, и адэ къуэшитIри, и шыпхъуитIри егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм пэрытащ. Педучилищэр, иужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым филологиемкIэ и къудамэр ехъулIэныгъэ иIэу къиухащ абы. Пасэу лэжьэн щIэзыдза егъэджакIуэр зэи хущIегъуэжакъым къыхиха гъуэгум. И IэщIагъэм и щэхухэм фIыуэ щыгъуазэ, щIэныгъэ куу, цIыхугъэ лъагэ зыхэлъ Лизэ и гъэсэнхэри дапщэщи щыпэрытщ школ, къалэ, республикэ, къэрал мыхьэнэ зиIэ зэпеуэхэм. Апхуэдэу, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм лъэпкъыбзэмкIэ и къудамэм иригъэкIуэкI зэпеуэхэм ящыщу «Си бзэ - си псэ, си дуней» зэпеуэм хыхьэ «Иджырей урок», «КлассщIыб лэжьыгъэ», «Мастер-класс» унэтIыныгъэхэм увыпIэфIхэр къыщихьащ. КъинэмыщIауэ, абы и гъэсэнхэр пашэ щыхъуащ «Сигма», «Къалэмыр япэу къызощтэ» зэпеуэхэм. КъардэнгъущI Зырамыку и щIыхькIэ къызэрагъэпэщауэ щыта этнографие конференцым, ЩоджэнцIыкIу Алий, КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Зумакуловэ Танзиля, ПащIэ Бэчмырзэ сымэ къыщалъхуа махуэхэм ирихьэлIэу сочиненэхэр щатхами, Шорэм иригъаджэ ныбжьыщIэхэм щIэныгъэ куу къагъэлъэгъуащ икIи а зэпеуэхэм я щIыхь тхылъхэр къратащ.
Лизэ хэтащ «Илъэсым и егъэджакIуэ нэхъыфI» республикэпсо зэпеуэми, апхуэдэу «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым ипкъ иткIэ ди къэралым щекIуэкIа апхуэдэ зэхьэзэхуэхэми. Ди гуапэ зэрыхъущи, абыхэм пашэ щыхъуахэм яхэхуащ егъэджакIуэ Iэзэр икIи зэпеуэхэм, егъэджэныгъэмкIэ къэрал министерствэм я щIыхь тхылъхэри саугъэтхэри къыхуагъэфэщащ. Шо-рэм къыфIащащ «Урысей Федерацэм егъэджэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэри. Зи лэжьыгъэм хуэIэижь егъэджакIуэ пэрытыр илъэс зыбжанэ хъуауэ ядолажьэ Лъэпкъыбзэхэм зегъэужьынымкIэ къэралпсо институтым. Абы щызэфIигъэкI Iуэху щхьэпэхэм къапэкIуэу щIыхь тхылъхэр мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ.
Шорэм и зэфIэкI ирехьэлIэ адыгэбзэр 9-нэ классхэм зэраджыну тхылъымрэ методикэ пособиемрэ зэхэлъхьэнми, а лэжьыгъэр зыгъэзащIэ гупым хэту.
- Си гъащIэр зытеухуауэ щытыр щIэблэм гъэсэныгъэ екIурэ щIэныгъэ куурэ ябгъэдэлъхьэнращи, слъэкI къэзгъэнэнукъым абыкIэ, - жеIэ Лизэ. - Анэдэлъхубзэр, лъэпкъ хабзэр ныбжьыщIэхэм фIыуэ ялъагъуным псоми ди къарур хузэщIэдгъэуIуэн хуейщ. А лъапIэныгъэхэр зыгъэнэхъапэ щIэблэ адыгэхэм къытщIэхъуэмэ, итIанэ жытIэ хъунущ къэкIуэну дахэ диIэу, лъэпкъпсо насып къыдэуэлIауэ.
ЕгъэджакIуэ Iэзэм, щIэблэм я гъэсакIуэ IэкIуэлъакIуэм дохъуэхъу ЦIыхубзхэм я махуэшхуэмкIэ. И мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ къехъулIэу, лэжьыгъэм хуиIэ гукъыдэжым дэрэжэгъуэ къриту, узыншэу Тхьэм куэдрэ игъэпсэу, игъэлажьэ!
