Жылагъуэ

Iуэхур мэкIуатэ

Къэбэрдей - Балъкъэрым и зыгъэпсэхупIэ щIыпIэхэр кIуэ пэтми йофIакIуэ.
Ди республикэм и Iэтащхьэр тепсэлъыхьауэ щытащ щIыналъэм и турист кIуапIэхэр иджырей дунейпсо мардэхэм тету зэIузэпэщ щIыным теухуауэ 2025 гъэ пщIондэ ирагъэкIуэкIыну лэжьыгъэхэм инвестицэ ахъшэу сом мелард 14,5 - рэ къызэрыхалъхьэнум. 
 Къэмыхъуауэ, илъэс кIуам ди щIыпIэм туристу къэкIуар зы мелуаным щхьэдэхащ, 2022 гъэр къызэрихьэрэ къытхуэкIуа зыплъыхьакIуэхэм я бжыгъэри I мелуан ныкъуэм фIеш. Ар бгъэщIагъуи хъунукъым, иужьрей зэманым Iуащхьэмахуэ зыхуей хуэгъэзэным къаруууэ ирахьэлIэмкIэ.

Насып зиIэр хэкум къыщалъхуаращ

Псэр дэтыншу екIуэкI гъэмахуэр нэхъри щIэщыгъуэ зыщащIын, гукъинэж ящыхъун папщIэ адэжь лъахэм къоблэгъэж ди лъэпкъэгъухэр. Апхуэдэу зэрытегъэгушхуэри къэкIуат Тыркум щыIэ Адыгэ Хасэм хэт адыгэ бзылъхугъэ гуп. 
Налшык къалэ дэт «Гранд-Кавказ» хьэщIэщым къыщыувыIа цIыхубзхэм я деж деблэгъат куэд щIауэ зыщIэхъуэпс адэжь хэкур къазэрыщыхъуам тедгъэпсэлъыхьыну. 
Дэтхэнэ зы хэхэс адыгэ гупцIанэми хуэдэу, цIыхуий хъууэ къэкIуа ди шыпхъухэр къытщыгуфIыкIащ икIи ялъэгъуахэм, зыхащIахэм, уеблэмэ ягу нэмыса нэгъуни гуапэу къытхутепсэлъыхьащ. 

Адыгэ щIыпIэцIэхэр

Ажэкъуэ – ар и фIэщыгъэщ Лабэ хэлъэдэж псы бгъунж цIыкIумрэ ар зыблэж хъупIэмрэ. Мыпхуэдэ щIыпIэцIэ Сочэ и Iэхэлъахэми ущрохьэлIэ. УрысыбзэкIэ «Ажек» хужаIэ.

Ажэжьбэкъу – Лабэ адрыщIкIэ щыпсэу къэбэрдей адыгэхэр апхуэдэу йоджэ КIыщейрэ (Киша) Уэрыстэнрэ (Уруштен) я зэхуаку дэт  шытхым, зэкъуэшитI фIэкIа умыщIэну, зэгъунэгъубзэу зэдытет бгыжьитIымрэ ахэр зэпызыщIэ гузэпыщIэмрэ. Ажэжьбэкъу зи фIэщыгъэ Iуащхьэжьыр Адыгейм щыIэ Хуэдз къэбэрдей жылэшхуэм удэту хуиту уолъагъу.

Архаизмхэмрэ историзмхэмрэ

Адыгэбзэм и лексикэм мымащIэу хэтщ жьы хъуа псалъэхэр. Апхуэдэ псалъэхэм къагъэлъагъуэу щыта хьэпшыпым ц1ыхур хуэмеиж зэрыхъуам е нэгъуэщI фIэщыгъэцIэ зэригъуэтам къыхэкIыу аращ  псалъэр жьы хъуныр. Жьы хъуа псалъэхэр егуэшыж историзмрэ архаизму.

Архаизмхэр – ар жьы хъуа псалъэщ, а псалъэм къигъэлъагъуэу щытам нэгъуэщI фIэщыгъэцIэ зэригъуэтам къыхэкIкIэ, бзэм къимыгъэсэбэпыжу.

Историзмхэр архаизмхэм къащхьэщокI – ахэр зы зэман пыухыкIам къагъэсэбэпауэ тхыдэм хэтлъэгъуэжу щытщ, ауэ ди зэманым езы псалъэхэри абыхэм къагъэлъагъуэ хьэпшыпхэри къэдгъэсэбэпыжкъым.

Адыгэхэм я сабий гъэсэкIэу щытар

Дунейм зы лъэпкъи тету къыщIэкIынкъым щIэблэ махуэ, щIэблэ узыншэ, щIэблэ гъэса диIащэрэт, жимыIэу. Ар апхуэдэу къокIуэкI игъащIэ лъандэрэ, шэч хэмылъуи, екIуэкIыну къыщIэкIынщ къэкIуэну зэманми.

Дауи, лъэпкъхэм я щIэблэм ират гъэсэныгъэр теухуат а лъэпкъхэм езыхэм я псэукIэм, я тхыдэм и къекIуэкIыкIам, я лэжьыгъэм, я хабзэм. Апхуэдэу щIым елэжьу къэгъуэгурыкIуэ лъэпкъхэм я щIэблэр хуагъасэрт губгъуэ лэжьыгъэм, былым зезыхуэ, зыгъэхъухэм я щIэблэр – Iэщым и пIалъэхэм, щакIуэхэм – щакIуэ Iэмалхэм.

ГъэщIэгъуэнщ

Америкэм и Штат Зэгуэтхэм щыпсэухэр цIыху хужьхэм зэреджэр «CANCASIANS» жиIэущ икIи абыхэм къызэралъытэмкIэ, Кавказ щIыналъэрщ япэ дыдэу расэ хужьыр къыщыунэхуар.

XIII-нэ лIэщIыгъуэм и кIэхэм нэмыцэ щIэныгъэлI цIэрыIуэ Блюменбах Иоганн лъэпкъыу дунейм тетыр тхууэ игуэшащ: хужьхэр, гъуэжьхэр, фIыцIэхэр, плъыжьхэр, къарэхэр. Абыхэм ящыщу ипэ иригъэщари, зэрыгурыIуэгъуэщи, Кавказыр зи къежьапIэу къилъыта цIыху хужьхэрт. А Iуэху еплъыкIэр зымыдэхэр зэпеуэу пэджэжын щIадзащ ахэр зэрыхужьым и мызакъуэу, икIи зыфIэдахэ Блюменбах.

Налшык дэса журтхэр

Налшык щыпсэуа европей журтхэр зэтраукIащ 1942 гъэм и жэпуэгъуэ мазэм къалэм нэмыцэхэр къызэрыдыхьэу. 

Дэ абыхэм десэжащ

Хэт димыхьэхыр тылъ, кино гъэщIэгъуэнхэм, теленэтын цIэрыIуэхэм, дымыщIэхэр къытхузэIуахыу газетхэмрэ журналхэмрэ традзэ тхыгъэхэм, еджагъэшхуэхэм жаIэхэм? Десэжащи, дэ дегупсысыхэркъым ахэр пцIыуэ къыщIэкIынкIэ зэрыхъунум. Мыбдеж сигу къыщокIыж «зэманыщIэм» (90 гъэхэм) дыщыхыхьам ди кинотеатрхэм щагъэлъэгъуа «Юкка» фильмыр. Телъыджэщ, ауэ абы и лIыхъужь сурэтыщIым мастэ къызэрыхаIуу занщIэу бзаджэнаджэхэм яжреIэ яукIа и къуэшым и унэ уардэр здэщыIэр. Флъагъурэ щхъухьым (е хущхъуэм?) и къарур?

Хэт къэкIуэнур зыунэтIыр?

  ФIэщхъуныгъэ зыхэлъ  дэтхэнэми жиIэнщ: дауи, ди Щхьэщыгу Итырщ. АрщхьэкIэ абы цIыхур къигъэщIащ зыхуейр ищIэу дунейм тетыну, жэуап щихьынур иужькIэщ. А «иужьым» емыгупсысыр мащIэкъым. Аращ залымыгъэри. хъунщIэн-фыщIэнри, кIэщIу жыпIэмэ, щIэпхъаджагъэ псори къызыхэкIыр. Уеблэмэ зыгуэрхэр хуожьэ цIыхум и гъащIэри, абы и къэкIуэнури зарахъуэкIыну.

Ныбжьыр зэлъытар

Британием и еджагъэшхуэхэм къызэрахутамкIэ, пенсэм кIуэнымрэ гъащIэм и кIыхьагъымрэ быдэу зэпыщIащ. Къапщтэмэ, къэпщытэныгъэхэм къагъэлъэгъуащ: цIыхухъур илъэс 60-м, цIыхубзыр илъэс 55-м пенсэм кIуэрэ тIысыжмэ, къыкIэлъыкIуэ илъэсипщIым къриубыдэу абыхэм ящыщу лIэр хуэдитIкIэ нэхъыбэщ, нэхъ кIасэу пенсэм кIуэхэм нэхърэ.

Страницы

Подписка на RSS - Жылагъуэ