Жылагъуэ

УзыщыгуфIыкIа гуэрхэр къыщыпщIэжкIэ, ехъу­­­­­лIэныгъэм и гъу­сэу ар къыщыхъуа илъэс­ри уигу къонэж. 2019 гъэр адыгэ литерату­рэм зэ­ры­хуэмэхуар  къэ­­­­­зыгъэ­лъагъуэ щап­­хъэхэм язщ ди щIэ­джы­кIакIуэхэм щIэ­рыщIэу егъэцIыхужын хуэмей Къаныкъуэ - Фырэ Анфи­сэ тхыдэр и лъабжьэу итха «Хьэтхэмрэ» «Мэуэт­хэмрэ» тхылъеджэм зэ­ры­Iэрыхьар. Адыгэ лъэп­къым и къе­­жьа­пIэу ялъытэ лъэпкъыжьхэр езым и нэгум къы­зэ­ры­щIыхьэм хуэдэу къыщыдигъэцIыхуащ тхакIуэм а романитIым.

Адыгагъэм и нэщэнэ нэ­хъыщхьэхэм ящыщщ, къыд­дэгъуэгурыкIуэ хабзэхэр зехьэным, абы и щап­хъэу ущытыным я мызакъуэу, лъэпкъым зыгуэр хуэпщIэфыныр, и пщэдейм гууз-лыуз хууиIэу уте­лэжьэныр. Апхуэдэ щIалэ ахъырзэманщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Коллекционерхэм я зэгухьэныгъэм хэт Тхьэкъуахъуэ Iэуес.

БзэщIэныгъэлI щэджащэт Абдокъуэ Iэуес. Абы кавказыбзэхэр зыдж, къэзыхутэ щIэныгъэлI псоми пщIэшхуэрэ гулъытэшхуэрэ хуащIу щытащ. Нобэ езыр дунейм темытыжми, и тхылъхэмрэ и лэжьыгъэхэмрэ бзэщIэныгъэлIхэм я стIолым текIыркъым, езыри ягу ихуркъым.

Адыгэ тхьэмадэ, шынэхъыжьыфI МыгъуэлI Садыкъ Сирием щыщщ. Магнитофон плёнкэм тетхауэ абы хэкужьым ис адыгэхэм къытхуигъэхьа псалъэм къыхощ Садыкъ и гупсысэр, губзыгъагъэр, адыгэ лъэпкъым и Iуэхум ар зэ­реплъ щIыкIэр.
МагнитофонкIэ дыщедэIуэжым, дэ зыхэдмыщIэу къэ­накъым лIыжьым и псэлъэкIэ къудейм адыгэбзэм и шэ­ры­уагъыр, и дахагъыр наIуэу къызэрыхэщыр.

КЪАРДЭНГЪУЩI Зырамыку.

Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм хыхьэ Жьакуэ къуажэм къыщалъхуащ зи зэфIэкIкIэ къэрал куэдым цIэрыIуэ щыхъуа щIэныгъэлI щэджащэ Бэвыжь Мухьэмэд Данял и къуэр.

Лъэпкъри къэралри зэры­гушхуэщ цIыху ахъыр­зэман, щIэныгъэлI, еджагъэшхуэ, зи цIэр фIыкIэ ­Хэку утыкум щызыгъэIуа, эко­номикэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЩIДАА-м и академик, УФ-м и Правительствэм и нэIэ щIэту лажьэ Москва Финансовэ университетым и ректор Есчындар Мухьэдин.

Половинкинэ Тамарэ Василий и пхъур Сочэ къалэм пэгъунэгъу ПсыфIэпэ (Ла­заревское) къуажэм дэт этнографие музейм и щIэныгъэрылажьэ нэхъыщхьэщ. 

1724 гъэ - жылэр щытIыса илъэсу, Налшык и тхыдэм пэщIэдзэ хуэхъуауэ къалъытэ.
1807 гъэ - Къэбэрдейм и административно-политикэ центрщ.
1822 гъэ - Урысеипщым Кавказ Ищхъэрэм щиIа дзэ быдапIэщ.
1838 гъэ - дзэ быдапIэр зауэлIхэр щыпсэу жылэ ящIащ.
1862 гъэ - жылэр Налшык слобода хъуащ.
1918 гъэ - Совет властыр щагъэуващ.
1921 гъэ - слободар Налшык къалэ хъуащ.
1922 гъэ Къэбэрдей-Балкъэр автоном областым и центрщ.
1924 гъэ - Лениным и цIэр зезыхьэ еджапIэ къалэ цIыкIур (ЛУГ) къыщызэIуахащ.
1936 гъэ - КъБАССР-м и къалащхьэщ.

ЩIыуэпсыр, бзылъхугъэр. А псалъэхэр я купщIэкIэ зэщхьщ, зэпэгъунэгъущ: тIури псэ зыIутым и щIэдзапIэщ. Дунейм и дахагъэр, гъащIэм и IэфIыпIэр ирапх абыхэм.

УрысыбзэкIэ адыгэ унэцIэхэм ящыщ куэдыр зэратхыр сфIэ­мытэмэму илъэс зыбжанэ хъуауэ абы сыкIэлъоплъ, материал зэхузохьэс, унэцIэ щхьэ­хуэхэр щIызо­джыкI, бзэ щIэны­гъэм ипкъ иткIэ зэпкърызох, зы­зогъэзахуэ. Иджы мурад сщIащ абы кърикIуа си гурыгъу-гу­ры­щIэхэмкIэ ди щIэныгъэлIхэмрэ Iэ­щIагъэлIхэмрэ, журналистхэмрэ тхакIуэхэмрэ, гъуазджэмрэ щэн­хабзэмрэ я лэжьа­кIуэхэм, ди лъэпкъ уардэм и къэ­кIуэнум игъэ­пIейтей дэтхэнэми садэгуэшэну. Зи гугъу щIыпхъэ псори зы тхыгъэм къы­щызмыIуэтэф-ми, гу зылъыста зыбжанэм я щапхъэ къэсхьынщ.