Шылэ хьэпIацIэр зэрагъэшхар

Алхъо жылэкIэ зэджэу щыта къуажэшхуэм (иджы Курп Ищхъэрэ) къыщалъхуа КIэрашэ Хьэзрит Хэку зауэшхуэм къикIыжа нэужь, колхозым и парткомым и къызэгъэпэщакIуэу увауэ щылажьэрт. Зы пщыхьэщхьэ гуэрым нэхъ хэкIуэтауэ ар пщIантIэм дыхьэжри, и къуэ Михаил зришэлIащ: «Уэ инышхуэ ухъуащ, псори къыбгурыIуэн хуейщ, - зыгуэрым зэрытригъэгушхуэр къыхэщу къыщIидзащ абы. - Колхозым и парт ячейкэм жэуаплыныгъэ ин зыпылъ Iуэху пщэрылъ къыпщищIащ. Ар Iэмал имыIэу бгъэзэщIэн хуейщ! Зауэм хэта ди къуажэдэсхэр абыкIэ къыпщогугъ. Гъуэлъи зыгъэпсэху, партым пщэрылъ къыпщищIар пщэдджыжь ныбжесIэнщ».

Абы зи гугъу ищIыр районым къикIа къалэнрат. Колхозым къыпэщылът тутей шылэ хьэпIацIэхэм шылащхьэхэр (коконы) яригъэщIыну. Абы шылэ щэкI къыхащIыкIынурэ армэр а зэманым зыхуэныкъуэ парашютхэр ядынут.

ЗэрыжиIам хуэдэу, Михаил жьыуэ и адэм къигъэушащ. ТхылъымпIэ гъуабжафэм къыхэщIыкIа сэмб цIыкIуищ абы иIыгът. Апхуэдэ сэмбхэм IэфIыкIэ хъурей щхъуэкIэплъыкIэ цIыкIухэр къыщракIутэ хабзэт къуажэм дэт «Сельпо» тыкуэным. АрщхьэкIэ сэмбхэм шылэ хьэпIацIэ жылэхэр илъу къыщIэкIащ. Ахэр Михаил яхуихьын хуейт и адэм Хэку зауэшхуэм къыдыхэта и ныбжьэгъуфIхэу Уэрсей Хьэпакъ, Багъэтырхэ Сэфарбий, Мухьэз сымэ.

Шылэ хьэпIацIэ жылэхэм мыгувэу щыгъыныхьхэр (гусеницы) къикIынут. Ахэр махуэми жэщми тутей тхьэмпэ щхъуантIэкIэ ягъашхэрт. Щыгъыныхьхэр хьэпIацIэ шыр хъунущ, хьэпIацIэ шырхэр шылащхьэ (шылэ хьэпIацIэ зэрыс шылэ шыхьа) хъужынущ. Шылащхьэхэр райпом нагъэса нэужь, абыхэм къапэкIуэ ахъшэ къаIэрыхьэнут. Куэдым зэращIэжщи, колхозхэм абы щыгъуэм ахъшэ яту щытакъым, къалэжьам и уасэр гъавэу - гуэдзу, нартыхуу, хьэуэ, хъарбызу е нэгъуэщIу - трагуашэу арат. 

Щыгъыныхьхэр шхэрейщ, сытым дежи мацIэщ. Махуэм тутей къудамэхэм фIожеихь, жэщым тхьэмпэ удзыфэхэр яшх. Ахэр бгъэмэжалIэ хъунутэкъым, сыту жыпIэмэ яшхын ямыгъуэтмэ, зэбгрыпщынурэ, бгъуэтмэ къащтэ, жыхуиIэращ. 

Михаил къалэн къыщащIам ирипагэу, уеблэмэ и бгъэр къригъэкIыу къуажапщэмкIэ иунэтIащ. Ар хуэпIащIэрт сэмбхэр зыIэригъэхьэн хуейхэм я деж зэрынэсынум. Япэу Хьэпакъхэ я унэм Iухьащ. Зауэм лIыгъэ зэрыщызэрихьам и щIыIужкIэ, ар икIи IэпщIэлъапщIэт, сыт хуэдэ гъущIхэкIри «идыжыфынут», пхъэ шэрхърэ шы уанэрэ ищIыфынут, щакIуэ фочри зыхуей хуигъэзэжыфынут. Зыри имыгъэщIэхъуу, абы къызэрелъэIу псори яхуищIэнут къуажэдэсхэм. ЩIалэ цIыкIухэм ар фIыуэ ялъагъурт, хъыбар дыхьэшхэн куэдрэ псысэ хьэлэмэтхэмрэ яжриIэжырти. 

Куэбжэпэм зэрынэсу, «Хьэпакъ! Хьэпакъ!» - ину джэн щIидзащ абы. Куэбжэр гъэбыдауэ къыщыхъуат. АрщхьэкIэ зэрызыкIэригъащIэу бжэр Iужри, пщIантIэм дэукIуриящ. Зеплъыхьри, зыри щыткъым, бжэр къыIузыхар къыгурыIуэркъым. ЛъэщапIэмкIэ Хьэпакъ къыщIэкIа нэужь, и щэхур къыщIэщащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, куэбжэм хэлъ IункIыбзэкъэбым гъущIхэкI кIапсэ иришыхьэкIри ар и лъэщапIэм екIуалIэу абы ищIат, куэбжэм нэс мыкIуатэу, къаджэм къахуIуихыу. Сэмбыр абы IэщIилъхьэри, щыгъыныхьхэр зэригъэшхэну щIыкIэмрэ абыхэм шылащхьэ къызэрырагъэщIын хуеймрэ гуригъэIуащ. Абдеж и къалэныр игъэзэщIати, пщэдджыжьышхэ ядищIыну щIалэ цIыкIур ягъэтIысащ. Лэкъум пщтырыр, фор, къалмыкъ шейр гуакIуэнтэкъэ! Ауэ куэдрэ зиIэжьэ хъунутэкъыми, абы зыкъиIэтыжащ, Мухьэзхэ кIуэн зэрыхуейр къыхигъэщри.

Мухьэзи цIыху гуапэт. Зауэ IэнатIэм къыпэрыкIыжа нэужь, колхоз гъэтIылъыпIэм и унафэщIу ягъэуват. Къуажэдэс нэхъыжьхэм я деж пщIэ щиIэт, нэхъыщIэхэрати, и цIыхуфIагъыр ящIэрти, къепщIэкIырт. Езыми сыт щыгъуи гъэтIылъыгъэ гуэр иIэти, IэфIыкIэхэмкIэ ахэр игъафIэрт. Зауэм зэрыхэта хъыбархэр щажриIэжкIэ, щIалэ цIыкIухэм я дежкIэ, дауи, ар лIыхъужь нэст, щапхъэт. 

Ещанэ сэмбыр Багъэтыр Сэфарбий Iэригъэхьэн хуейт. Сэфарбии Михаил и адэм и ныбжьэгъуфIт, зауэм хахуэу хэтат. Къуажэ Советым и унафэщIым инми цIыкIуми пщIэ къыхуащIырт. Къуажэдэсхэм сыт хуэдэ я Iуэхури абы яхузэхигъэкIырт.

Абыхэм я деж Михаил нэхъ кIуэрейти, уеблэмэ пщIантIэм дэт хьэхэри къесауэ, зэрыгуфIэм и щыхьэту я кIапэхэр щIаупскIэу къыпежьэрт. 

Апхуэдэу и къалэныр къиухри, щIалэ цIыкIур псыежэхым дэлъэдащ, и ныбжьэгъухэм яIущIэну.

КъызэрыщIэкIамкIэ, абыхэми апхуэдэ къалэн щхьэхуэ зырыз нэху зэрыщрэ зэфIагъэкIат. Къуажэм дэс унагъуэ псоми сэмб зэрыз Iэрагъэхьат.

Махуэ зыбжанэ дэкIа нэужь, къуажэм дэт тутей жыгхэм зы тхьэмпэ щхъуантIэ цIыкIу къыпымынэжу фIагъэкъэбзыкIат - тутей жыг зыдэт зы къуакIэ-бгыкIи, псыежэх Iуфи жылэдэсым къамыгъанэу щIапщытыкIат, я шылэ хьэпIацIэхэм ирагъэшхын тхьэмпэхэр зэхуахьэсу. Апхуэдэу щыхъум, къуажэм километритI-щыкIэ пэIэщIэ Белэмыкъуэ щIыпIэм жьыри щIэри кIуэну ежьащ.

УзыщыгуфIыкIынти, колхозым абдеж тутей жыг хадэ ин щигъэкIат - шылэ хьэпIацэ игъэшхэн хуейуэ къызэрыпэщылъым зыхуигъэхьэзыра хуэдэ. Гу цIыкIукIэ, шыгукIэ тутей къудамэхэр къуажэдэсхэм Белэмыкъуэ кърашырт, псоми хуагуэшырт, я гуэщхэм щызэтралъхьэрт.

Псоми зы Iуэху зэрызэдащIэм зэщIиIэтэу, щыгъыныхьхэр ягъашхэрт. Шылэ хьэпIацIэр зэрыс шыхьа хужьыр хъун папщIэ, цIыхухэм я къуэдзэщхэм, щIыунэхэм, джэдэщхэм, унащхьэхэм щIыпIэ хэха щыхуащIырт.

А зы къалэнра хуэдэт къуажэдэс псоми а махуэхэм яIэр. Шылащхьэхэр къагъэхъуа нэужь, колхоз пщIантIэм чэзуурэ екIуалIэурэ ахэр ятыжащ, хэт сыт хуэдиз къихьами ятхын папщIэ, тэрэзэкIэ къашэчыурэ. 

ТхьэмахуитI-щы дэкIа нэужь, я лэжьыгъэми пщIэ гуэр къыпэкIуащ. Сабийхэм я гугъуехьым папщIэ къуажэ тыкуэным IэфIыкIэ къызэрыщащэхун ахъшэ нэхъыжьхэм къратащ. Ар сыт хуэдэу гухэхъуэт абыхэм я дежкIэ - я пщIэнтIэпскIэ къалэжьам зыгуэр къращэхуныр!