Литературэ

Гюлибик

Зауэжь нэужьым Тыркум Iэпхъуа адыгэхэм я щIэблэщ актёр, тхакIуэ, сценарист цIэрыIуэ Онер (ГъуэгулI) Четин. Къайсэр вилайетым хыхьэ Бинбогалар бгылъэ къуажэм къыщалъхуащ ар. Фи пащхьэ идолъхьэ ГъуэгулIым сабийхэм яхуитха «Гюлибик» (адакъэм и цIэщ) повестым и зы пычыгъуэ.

Гъэ еджэгъуэр зэрыщIидзэу щIэныгъэм сызэщIищтати, Гюлибик пIалъэкIэ лъэныкъуэ езмыгъэзу хъуакъым. Япэм хуэдэу, сыхуеиху сыдэджэгужыфыртэкъым. СыхущIыхьэртэкъым. Хуабэ хъужу, зыгъэпсэхугъуэ мазэхэр къыщысыным сыщIэхъуэпсу есхьэкIырт.

Бгырысхэм я джакIуэ

Адыгэ лъэпкъхэм яIа псэукIэмрэ я тхыдэмрэ ятеухуауэ Инэт Кърым-Джэрий итха очеркхэр, статьяхэр тедзэн зэрыщIадзэрэ илъэси 100 ф1ыуэ щIигъуащ. Пушкин, Лермонтов, Белинскэ сымэ я лъэхъэнэгъу Инэт Кърым-Джэрий къыщIэна тхыгъэхэм куэд яхэтщ иджыри я пщIэр мыкIуэдауэ, ди нобэрей тхылъеджэхэм къахуэщхьэпэну…

Хьэ-сыхьэт

 «Черкес хэку» газетым илъэс куэдкIэ щылэжьа, тхылъ зыбжанэ зи Iэдакъэ къыщIэкIа журналист Iэзэ Даур Жэхьфар курыт школхэм щIэс ныбжьыщIэхэм папщIэ дунейм къытригъэхьа «Щыхь лъэужь» зыфIища и лэжьыгъэу Кавказ Ищхъэрэм и псэущхьэхэм ятеухуам къыхэтхащ адэкIэ щыгъуазэ фызыхуэтщIынур.

Си ныбжьэгъум деж сыкIуауэ сыщыст. Сыхьэтыр хым телевизорымкIэ сызыхуей гуэр къагъэлъэгъуэнути, сеупщIащ сыхьэтыр зэрыхъуамкIэ.

- Сэ иджыпсту къыпхуэсщIэнкъэ, - жиIэри щхьэгъубжэм Iухьэри дэплъащ.

ДжэгукIэхэр

Тыркум и Анталие къалэм къедзауэ псэу Елэмэ абазэхэ къуажэм и щыIэкIэ-псэукIэм, адыгэ хабзэу дэлъам, мы щIыналъэм щетIысэхынкIэ щIэхъуам и щхьэусыгъуэм, жылэм дэсахэмрэ абыхэм я унэцIэхэмрэ я гугъу Едыдж Нихьаи къыщытхуещI «Къэгъэзэгъуэ» зыфIища и тхылъым. Нихьаи къыщыхъуар мы жылэращ, ауэ и унагъуэр дэщIыгъуу Хэкум къигъэзэжри, и IуэхукIи и щыIэкIэ-псэукIэкIи къытхэзэгъэжауэ,и гур щигъэтIылъауэ пхужыIэнущ. Мы тхылъым щызэхуэхьэсащ абы и гукъэкIыжхэр.

ЦIыху мамырхэм я гуащIэр

Хэку зауэшхуэм и гугъу щытщIкIэ, псом япэу ди гум къихьэр ди лIыхъужьхэрщ. Ауэ тхыдэри, дэфтэрхэри, литературэри щыхьэт зэрытехъуэжщи, ТекIуэныгъэм я гуащIэшхуэ хэлъащ цIыху къызэрыгуэкIхэми - щIымахуэ уаехэм зыщымысхьыжу цех щIыIэхэм, гъущI гъуэгухэм щылажьэу, школ дерсхэм кIуэным я пIэкIэ сабийхэри нэхъыжьхэм я дэIэпыкъуэгъуу.

«Къыхуэблэгъащ шэрджэсхэр бгыщхьэм»

Урыс усакIуэ щэджащэ Лермонтов Михаил Кавказым япэ дыдэу къыщыкIуам и ныбжьыр илъэси 6-т зэрыхъур. ЩIалэ цIыкIум и узыншагъэр иригъэгъэфIэкIуэну и анэшхуэ Арсеньевэ Елизаветэ псы хущхъуэхэм къишауэ арат. Абы щыщIэдзауэ Михаил ди щIыпIэхэм ятхьэкъуат.

ИужькIэ, илъэс 11 хъуауэ, абы Кавказым къыщытригъэзам, ди къуршхэр, къыр задэхэр, Мэшыкъуэ бгыр, Iуащхьэмахуэр фIыуэ илъагъупащ. Пушкиным и «Кавказ гъэр» поэмэм япэу мы щIыналъэм къыщеджауэ щытащ ар. ЩIалэм дежкIэ насыпт тхыгъэм къыщыIэта Iуэхугъуэхэм уэсылъэ бгыхэр и нэIурыту зэрызыщигъэгъуэзэфар.

И лIыгъэм щыгугъырт

Мы хъыбарым и кIэухми дыкъыщеджар Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэта, Къэрэшей-Шэрджэсым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Шэрджэс Алий «Адэжь хъыбархэр» зыфIищу 2014 гъэм Черкесск къалэ къыщыдигъэкIа и тхылъырщ, къызэрыщыкIуари «ЛIыхъурей и кIуэдыкIар» жыхуиIэущ. 
Уэсылъэ къущхьэхъу дыгъэмыхъуэр къызэзынэкIыу, зи джабэр хы ФIыцIэм хуэгъэза бгыжьэхэмкIэ щхьэпрыкIа щакIуэхэм яхэтт лIы быдэ мэхъаджэ гуэр, ямейуэ къаруушхуэ бгъэдэлърэ адрейхэр зыпикIуэт куэдым тегушхуэфу. Ар ЛIыхъурейт.

Езым и тхэкIэ иIэжщ

ФокIадэ мазэм къалъхуа цIыху зэчиифIэхэм ящыщщ урысыбзэкIэ тхэ иджырей къэбэрдей усакIуэ, тхакIуэ, зэдзэкIакIуэ Мамышэ Владимир (литературэ цIэ лейр Ладо Местич). Курыт еджапIэр 1976 гъэм Тырныауз къыщиуха нэужь, и сабиигъуэм къыщыщIэдзауэ сурэт щIыным зэрыдихьэхым къыхэкIкIэ, ар Мэхъэчкъалэ дэт училищэм щIотIысхьэ икIи ар «сурэтыщI-оформитель» IэщIагъэр иIэу 1983 гъэм къеух. Илъэс зыкъомкIэ а IэщIагъэм ар иролажьэ, 1991 гъэм - «Северный Кавказ», иужькIэ «Горянка» газетхэм я корреспондентщ. Усэ тхын щыщIидзар 1990 гъэхэрщ.

Къэзанокъуэм и щIагъыбзэр

ЩIэныгъэлI, тхакIуэ, усакIуэ Нало Заур тхыгъэ куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Абы и тхылъхэм ящыщ зыщ Налшык, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм, 2008 гъэм къыщыдэкIа, «Адыгэ псалъэгъэпсахэр» зыфIища и лэжьыгъэр. Аращ къызэрытхар мы Iуэтэжри. 

«Гъэгъахэр гъунэгъу Iыхьэу къезгуэшэкIт»

1658 гъэм чех егъэджакIуэ Коменский Ян латиныбзэкIэ япэу сабийхэм папщIэ къыдигъэкIауэ щытащ «Мир чувственных вещей в картинках» зыфIищар. XVIII лIэщIыгъуэм цIыкIухэр зыщыгуфIыкIыну романитI - «Робинзон Крузо» (Дефо Даниэль), «Путешествия Гулливера» (Свифт Джонатан) - дунейм къытехьащ…

Страницы

Подписка на RSS - Литературэ