Литературэ

Урысей Федерацэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэта, КъШР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Шэрджэс Алий мы хъыбарыр къыхуэзыIуэтэжауэ щытар а щIыналъэм и Хьэбэз районым хыхьэ Бэвыкъуэ къуажэм щыпсэуа Къэбгъавэ Мэсхьудщ (Хьудэ). 
… Iуэхур къыщекIуэкIар Граждан зауэм и кIэхэрщ. Бэрбащ (Бэвыкъуэ къуажэм и Iэгъуэблагъэм) уфIэкIмэ, Стояновым и щIыгуу щытам деж, ди жылэм щыщ гуэрхэми зэращIу, сэри мэкъупIэ къэсщэхуауэ сыкъэкIуат, удзпыхкIэ (косилкэ) мэкъу сеуэну.

ТхакIуэ Жаным Борис и прозэм хэлъ хьэлэмэтагъым теухуа зы Iуэхугъуэм дыкъыщытеувыIэнут мы тхыгъэм. Хэти зэрыщыгъуазэщи, зытетхыхь Iуэхур художественнэ образхэмкIэ ди нэгу къыщIигъэувэн папщIэ, тхакIуэм Iэмал зыбжанэ къегъэсэбэп. Зым, псалъэм папщIэ, хъыбарыр иIуатэмэ нэхъ къещтэ. Ауэ адрейхэм яфIэкъабылыр хъыбарыр къэIуэтэныркъым, атIэ ар къэгъэлъэгъуэнырщ. «Псыхьэлыгъуэхэр зэхэхуэжым» повестым и авторым Iэмал зэригъуэткIэ гъащIэр образкIэ къэзыгъэлъагъуэхэм я лъэныкъуэщ. Ари художественнэ Iэзагъым и нэщэнэщ.

Четин Онер

Повесть

5 Iыхьэ

Шыхулъагъуэр жэщ уафэм иубгъуат, гъавэ Iувым хуэдэу. Ищхъэрэвагъуэми нащхьэ къысхуищIырт. Тхьэгъэлъэдж зэщIэжьууэм я макъ кIыргъым сыщIэжеикIащ ауэрэ…

КъызэрымыкIуэу ину Iуэ адакъэм и макъырщ сыкъэзыгъэушар. Дауи, пщэдджыжь нэмэзым къуажэдэсхэр псори къэзыIэтыр адакъэм и Iуэ макъырщ, ауэ зэи хуэмыдэжу инт а макъыр. Адрейхэри ину къыпэджэжырт абы, ауэ мыбы зиукIыжырт, тхьэкIумэIупсыр Iуиудыным хуэдэу.

Телъыджэ гуэру ди зэманым къэсащ Да Винчи Леонардэ и тхыгъэ манускрипт лъапIэхэр. Абы и литературэ щIэиныр напэкIуэцI мини 7-м щIегъу, ар зылъэгъуахэм къызэраIуэтэжымкIэ, сурэтыщӏ цӏэрыӏуэм и тхыгъэхэр елӏалӏэу, егугъуу напэкIуэцIым къытринащ.

Да Винчи Леонардэ и Iуэтэж кIэщIхэм къыщыгъэлъэгъуар махуэ къэс ди гъащIэм къыщыхъу Iуэхугъуэ гуэрщ, акъыл, Iущыгъэ, губзыгъагъэ къызыхэпхынщ. Нобэ фи пащхьэ идолъхьэ абыхэм ящыщ зыбжанэ. Ахэр зэридзэкIащ тхакIуэ Хьэту Пётр.

Зэчийр цIыхум къыдалъхурэ ар и егугъуныгъэкIэ и гъащIэм щызригъэхъулIэрэ зэхэдгъэкIыну дыщыгупсысэ щыIэщ. Абы теухуа зы Iуэху еплъыкIэ гъэщIэгъуэн иджыблагъэ дрихьэлIащ, КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ Тхьэгъэзит Зубер зы интервьюм щыжиIэгъауэ.

Бгырыс лъэпкъхэм къахэкIа щIэныгъэлI щэджащэхэм ящыщ зыщ адыгэ лъэпкъым и тхыдэм щIыпIэ ин дыдэ щызыубыд Нэгумэ Шорэ. Ар Жыцу псы Iуфэм Iуса адыгэ къуажэ цIыкIум 1794 гъэм къыщалъхуащ. КъызыхэкIар уэркъ унагъуэщ. И сабиигъуэм къуажэм дэт муслъымэн еджапIэм щIотIысхьэ, абы хьэрыпыбзэмрэ къурIэнымрэт зыхурагъаджэр.

Тхыгъэ купщIафIэ куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ Жаным Борис. Абыхэм ящыщщ «А махуэм» повестыр, ар тхылъ щхьэхуэу 1972 гъэм дунейм къытехьащ. Тхыгъэр Iыхьэ-Iыхьэурэ гуэшащ, языхэзми псалъащхьэ щхьэхуэ яIэжу. 
Повестым къыщыIэта Iуэхугъуэр щекIуэкIыр Жыланцу къуажэрщ, къыщыгъэлъэгъуэжар Хэку зауэшхуэм къиша нэщхъеягъэрщ, гуауэрщ, цIыхухэм ятелъа бэлыхьымрэ хьэзабымрэщ, мамыр псэукIэр зэфIэгъэувэжыным папщIэ яхузэфIэкI къамыгъанэу текIуэныгъэм зэрыщIэзэуарщ. 

ЩIыуэпсыр усакIуэхэм я гукъыдэжым и къежьапIэ нэхъыщхьэщ, уеблэмэ лIэщIыгъуэ бжыгъэ хъуауэ я IэдакъэщIэкIхэм ар щаIэт. Апхуэдэ тхыгъэхэм щIыуэпсыр куэдрэ къыщокIуэ цIыхум и гурыщIэхэмрэ гупсысэ куухэмрэ я гъуджэу. Абы щхьэкIэ усакIуэхэр псалъэхэм хощыпыхь, щIыуэпс къэхъукъащIэхэмрэ цIыхум и гурыгъузхэмрэ иризэпащIэу. Абы и фIыгъэкIэ тхылъеджэм дунейр щIэрыщIэу къызэIуихыж хуэдэщ: нэхъапэм гу зылъимытэу щыта дахагъэхэр илъагъуу зрегъасэ.