Литературэ

(Нарт тхыдэжь)

Нартхэ зекIуэ ежьэрти, Сосрыкъуэ гъусэ ящIакъым:

– Къыддэгуэшэнщи, къэтхьым я нэхъ щIагъуэм дыхигъэкIыжынщ, – жаIэри.

И анэр къегиящ Сосрыкъуэ:

– Нартхэ зекIуэ ежьащ, фIыгъуэ къахьрэ къэкIуэжмэ, Iыхьэншэ уащIынщ, – жери.

– Ар Iуэху, – жиIащ Сосрыкъуэ. – Сыгъашхэ закъуэ.

Сэтэней Iэнэ къигъэуващ, пIастэ бзыгъэ диярэ лы Iыхьэ диярэ къытрилъхьэри. Сосрыкъуэ пIастэ бзыгъэр ихузри, псыр къыщIихуащ, лы Iыхьэм мылыр кIэригъэщэщщ, шхэри тэджыжащ:

– Нэхъ IэфI сшхауэ сщIэжыркъым, – жиIэри.

КъБР-м ЩэнхабзэмкIэ и министерствэмрэ ТхакIуэхэм зэгухьэныгъэмрэ Котляровхэ Викторрэ Мариерэ я тхылъ тедзапIэм 2022 гъэм бзищкIэ - адыгэбзэкIэ, балъкъэрыбзэкIэ, урысыбзэкIэ - зэхэгъэувауэ къыщыдагъэкIащ «Время слова» тхылъыр. Абы тхэн щIэзыдзагъащIэхэм я усэхэр, рассказхэр, гъуэгуанэ тхыгъэхэр щызэхуэхьэсащ.

 «Зэманым и гъджэ» тхылъыр цIыхухэм щIаджыкIащ, гурыхь ящыхъуахэр къыхагъэщащ, тхыгъэхэми я гугъу ящIащ. Тхэн щIэзыдзагъащIэхэм я IэдакъэщIэкIхэр зэрыт тхылъым теухуауэ ди тхакIуэхэм жаIауэ щытахэм ящыщхэр къэдгъэлъэгъуэну дыхуейщ.

Сабийхэм уакъыхуеджэну щхьэпэщ ущииныгъэ зыхэлъ, фIым ухуэзыущий, пцIым лъакъуэ зэрыщIэмытыр къыбгурызыгъаIуэ таурыхъхэм. Апхуэдэщ, осетин таурыхъыу УЭРЭЗЕЙ Афлик адыгэбзэкIэ зэридзэкIахэр. «Хьэ екIуэлIапIэншэ» тхыгъэм уигу къегъэкI, «гъэмахуэм умыгъэтIылъар щIымахуэм бгъуэтыжынукъым», псалъэжьыр. Мыбы цIыкIухэр хуиущиинущ Iуэхур и чэзум зэрыщIапхъэм, ар Iэпэдэгъэлэл пщIымэ, узэрыщIегъуэжынум. «ЦIыхумрэ цыжьбанэмрэ»таурыхъым мыпхуэдэ гупсысэ щIэлъщ: цIыху ирехъу, псэущхьэ ирехъуи, щхьэж и щIыпIэм щыпсэун, зыщиужьын хуейщ.

Къэбэрдей литературэм гушыIэмрэ ауанымрэ я лъабжьэр щызыгъэтIылъа тхакIуэ нэхъыжьхэм ящыщщ 1921 гъэм накъыгъэм и 15-м Бахъсэн районым хыхьэ Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм къыщалъхуа Дудар Хьэутий. ТхакIуэу икIи журналист Iэзэу къыщIэкIа щIалэр 1944 гъэм радиокомитетым щылэжьэну ирагъэблагъэри, Налшык «ХъыбарыщIэхэр» къудамэм и редакторуи, иужькIэ редактор нэхъыщхьэм и къалэнхэр игъэзащIэуи 1947 гъэ пщIондэ лэжьат. 1947 - 1949 гъэхэм «Къэбэрдей пэж» (иужькIэ «Ленин гъуэгу», иджы «Адыгэ псалъэ») газетым и корреспондентуи ар щытащ.

Хъуэжэ и хъыбархэр щIэщыгъуэщ, щIагъыбзэкIэ гъэпсащ, гушыIи гупсыси щызэщIэлъщ. Iуэхугъуэ куэдым хэкIыпIэ къызэрымыкIуэхэр къыхуэзыгъуэт хъуэжэ псэлъэгъу къыхуэхъухэм яжриIэмрэ зэрадекIуэкIымрэ укъагъэуIэбжьу гъэщIэгъуэнщ. Хъыбархэм темызашэу къоджэ балигъхэри сабийхэри. Къеджэм и закъуэкъым, Хъуэжэ и хъыбархэм ирогушыIэ гуп зэхэтIысхьамэ, «Хъуэжэ и жыIауэ» жыIэкIэр дыщIагъуурэ, Iуэхугъуэ щхьэхуэхэм топсэлъыхь. ЩIагъыбзэкIэ пIаскIуэ хъыбархэм ящыщщ зыбжанэ дыкъевгъаджэ. 
НАФIЭДЗ Данэ. 

Мы дунейм лъэпкъ куэд щопсэу. Дэтхэнэ зы лъэпкъми езым и IуэрыIуатэ фIыгъуэ иIэщ. IуэрыIуатэр ижь-ижьыж зэманым цIыхубэм, лъэпкъым къагупсыса Iуэхугъуэщ. Къалэн зэмылIэужьыгъуэхэр игъэзащIэу, зэмыфэгъу Iэджэу зэхэлъу лIэщIыгъуэ куэдкIэ къэгъуэгурыкIуащ ар. Абы и ныбжьыр лъэпкъым и ныбжьырагъэнущ. IуэрыIуатэ псалъэр езыр къызэрыригъажьэ «Iуэ» Iыхьэм лексикэ-семантикэ и лъэныкъуэкIэ къикIыр «жыIэ» мыхьэнэр аращ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, IуэрыIуатэм къикIыр жыIэрыIуатэщ.

Илъэс 205-рэ ипэкIэ дунейм къытехьа Бодлер Шарль мэлыжьыхьым и 9-р и махуэшхуэу щытащ. Адыгэбзэм кърагъэзэгъауэ тхыгъэ куэд зимыIэ франджы усакIуэм и гъащIэ гъэгум дроплъэж.  

ГУГЪУЭТ Заремэ.

* * *
Махуэр щхьэхри, пыкIащ и дыгъэм,
Сэ - уи нитIым къыщIиха гугъэм.
Пшэм зэхелъхьэ емышу нэщхъ,
Махуэ къэскIэ къешхынущ уэшх.

Уэшхыр щIылъэм тощащэ щыгъэу,
Уэшхыр йобжьэ хэпхыжа гугъэм.
ТкIуэпсу хъуар шэчыгъуейуэ зэщхьщ,
Гъатхэ уэшхым сигу зэрегъэшх.
14.05.2024.

* * *
Си гум хышхуэ щобауэ,
Сэ толъкъунхэм созауэ,
Жэщым пщIыхь хэIубауэ, 
Щхьэцым тхъугъэ хидзауэ,
Си гум хышхуэ щобауэ.