Тхыдэ

Жансэхъу Шужьей (1570 – 1626)

Къэбэрдей ӀуэрыӀуатэм щымащӀэкъым Шужьей теухуа хъыбархэр, Нэгумэ Шорэ и «Тхыдэми» къыхощ ар. Абы зэритхымкӀэ, «Къэбэрдейм япэм яӀа мамыр псэукӀэр ХьэтӀохъущыкъуэпщым зэфӀигъэувэжащ».

Шэч хэлъкъым пщы ХьэтӀохъущыкъуэ къэбэрдейхэм хуэфащэ пщӀэ хуащӀу зэрыщытам. Абы къыхэкӀкӀэ къызолъытэ ар хэӀэтыкӀауэ Къэбэрдейм я тхыдэм, псом хуэмыдэу и ӀуэрыӀуатэм къызэрыхэщыр.

Убыххэм я щхьэм кърикIуар

Илъэсищэм щIигъукIэ екIуэкIа Кавказ зауэм кIэ щигъуэтар убых щIыналъэрщ - 1864 гъэм накъыгъэ мазэм и 21-м. Абы иужькIэ убыххэр Тыркум Iэпхъуащ, унагъуэ зыбгъупщI нэхъыбэ къинакъым ахэр игъащIэ лъандэрэ зэрыса я хэкум. Хы Iуфэм къыщыщIэдзауэ бгыщхьэм нэс Сочэ, Мзымтэ, Хостэ псыхъуэхэм дэсащ убыххэр - абхъазхэмрэ шапсыгъхэмрэ я зэхуаку. ЩIэныгъэлIхэм я нэхъыбэм зэралъытэмкIэ, убыххэр мин 90 хуэдиз хъууэ щытащ - Кавказ зауэм и ужькIэ мин 70 Iэпхъуащ Тыркум, зауэм хэкIуэдам я бжыгъэм и гугъу умыщIми.

Дзэпщ ящIыр хэт?

ЩэкIуэгъуэ нэужьым зэхэзекIуэ Iуэхур зэпагъэурт - губгъуэ нэщIхэм, гъуэгу цIыхуншэхэм жьапщэмрэ щIыIэмрэ тепщэ щыхъурт. Адрей лъэпкъхэм я зэхуэсхэри я псэукIэм, я лэжьыгъэм епхауэ щытт. Апхуэдэу, щIым телэжьыхь таджикхэм ялIхэм зэхуэсу щыщIадзэр гъавэр Iуахыжа нэужьт. ИтIанэ щIымахуэ псом, гъатхэр къэсу вэн-сэным щIадзэху зэхэкIыртэкъым.

Дзэпщ

Зи Iуэхухэр пэжым хуэгъэпсауэ псэуа, гурэ псэкIэ лъэпкъым хуэлэжьа Сосналы СулътIан ди лIыхъужьщ. 1942 гъэм мэлыжьыхьым и 23-м Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м хыхьэу щыта Винограднэ къуажэм дунейм къыщытехьащ лъэпкъым и псэукIэм, тхыдэщIэм зи псалъэ, зи IуэхущIафэ, зи лIыхъужьыгъэ хэзылъхьа лIы хахуэр. Захуагъэм, псэ хьэлэлагъым и щапхъэт ар. 

ХьэтIохъущыкъуэ ГъумэцIыкIу

ХьэтIохъущыкъуэ ГъумэцIыкIукIэ еджэу Къэбэрдейм ист пщы гуэр. Ар лIы цIыкIут, «и къамэр щIым хилъафэу къекIухь» хужаIэу, ауэ лIыгъэ хэлът.
ЖансэхъукIэ еджэу нэгъуэщI зы пщыи псэурт. Ар лIышхуэт, бланэт.

Тхыдэр щыхьэт тохъуэ

Адыгэ тхыдэм и нэхъ Iуэхугъуэ зэIумыбзхэм ящыщщ XVIII — XIX лIэщIыгъуэхэм абыхэм я бжыгъэр зэрыхъуу щытар. Адыгэхэм я бжыгъэр нэхъ белджылы хъууэ щыщIидзар XVIII лIэщIыгъуэм и кIэхэращ.
А Iуэхур япэ зыублахэм ящыщщ урыс щIэныгъэлIхэр, тIасхъэщIэххэр, дипломатхэр. Абыхэм я нэхъыбэм а зэманым къызэрагъэлъэгъуамкIэ, адыгэхэм я бжыгъэр мин 300-м къыщыщIэдзауэ мин 500-м нэсу арат.

Адыгэ лъэпкъхэр къызэрыхъуам теухуауэ

Иджырей адыгэхэр, къэбэрдейхэр, шэрджэсхэр къызэщIэзыубыдэ адыгэ лъэпкъыр къызэрыхъуа щIыкIэр кавказоведенэм иджыри IупщIу иубзыхуауэ плъытэ хъунукъым. Ауэ жыпIэ хъунущ адыгэхэм я къуэпсыр пасэрей меот, синд, псесс, керкет, зих, кашк (касоги) илъэс минитIым щIигъукIэ узэIэбэкIыжмэ, тенджыз ФIыцIэмрэ Азоврэ я Iуфэм щыщIэдзауэ Псыжь и къежьапIэр хиубыдэу Iусахэм я деж къызэрыщежьэр. 

УщыдэкIуеинури ущехуэхынури пщIэркъым

ЕтIуанэ дунейпсо зауэм хэта нэмыцэ дзэзешэхэм ящыщу нэхъ пщIэшхуэ зиIар фельдмаршал Роммель Эрвинт. ЗэхэгъэкIыгъуэ щыхэхуами, абы нэхъ къищтащ и щIыхьыр хамыутэу лIэныр.

ЗекIуэм пыщIа хабзэхэр

Адыгэхэм я гъащIэм зекIуэм мыхьэнэуэ щиIар къэлъытэгъуейщ. ЗекIуэм пыщIа Iуэхугъуэ псори зэхэплъхьэмэ, зы щIэныгъэ псо мэхъу.  Абы зэпкърыхауэ тотхыхь тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Мэрзей Аслъэн.

АдыгэщIыр я плъапIэт

XVI лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм и пэщIэдзэм Кавказым и гъунапкъэхэм щимэу къыщыунэхуащ Тыркумрэ абы и жыIэм тету псэу Кърым хъаныгъуэмрэ я пашэу Персым, Урысейм я зауэ къару лъэщ. Абыхэм, зым ейр адрейм темыхуэу, ирагъэкIуэкI къэрал кIуэцI, къэрал щIыб Iуэхухэм фIэкIыпIэ имыIэу тещIыхьат адыгэ лъахэм зэрызиужьынумрэ абы иригъэкIуэкIын хуей жылагъуэ Iуэхугъуэхэмрэ.

Страницы

Подписка на RSS - Тхыдэ