Тхыдэ

Филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор КIуэкIуэ Жэмалдинрэ филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат КIуэкIуэ Лейлэрэ я къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм ящыщ зы теухуащ ХьэтIохъущокъуэ пщы унэцIэр къызэрыунэхуам. Абыхэм тегъэщIапIэ ящI Iуэхугъуэхэр тхыгъэм къыщыдохь.
ЩIэныгъэлIхэм а псалъэр ирапх адыгэхэм псэущхьэ лъапIэу къалъытэхэм (псалъэм папщIэ, «хьэмрэ» «дыгъужьымрэ») я фIэщыгъэхэм цIэхэр къытращIыкIыу зэрыщытам.

Тырку, адыгэ, нэгъуэщI лъэпкъхэм къахэкIа, Мысырым и Iэтащхьэу щыта мамлюк зауэлIхэм ХIII лIэщIыгъуэм щыщIэдзауэ ХVI лIэщIыгъуэм нэс а къэралыр зэрахьащ. Шэрджэс мамлюкхэм ятетхыхьащ публицист цIэрыIуэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. Абыхэм ящыщ зыбжанэ фи пащхьэ идолъхьэ. 
Шахингирай (Хьэнахъуэ) Мэхьмэт Бжьэдыгъум къыщалъхуащ. ДзэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэрэ зауэ-медицинэ академиерэ Истамбыл къыщиухащ. Медицинэ щIэныгъэхэмк1э  докторщ. “Зэкъуэтыныгъэрэ зыужьыныгъэрэ партыр къызэзыгъэпэщахэм ящыщщ.

Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ Хьэбэз къуажэм щыпсэуа Дзэгъэщтокъуэ Щыхьым мы хъыбарыр зыжриIэжауэ щытар Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэта, Къэрэшей-Шэрджэсым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Шэрджэс Алийщ, къызэрыхуаIуэтэжауи тхакIуэм ар итхыжащ.

Хьэбэз (Къэсейхьэблэм) пщIэ зыщыхуащIу, уригушхуэну дэса лIыжьхэм ящыщ гуэрхэр тщIыгъуу, Инжыдж ЦIыкIу дех гъуэгумкIэ лабэдэс Куэшхьэблэм (иджырей Адыгэ Республикэм итщ) дыкIуэрт, къуэш пэлъытэ тхуэхъуа Сэмэгухэ я унагъуэм нэщхъеягъуэ илъти, дахуэщыгъуэну.

Мулид мазэр къэсыху, гъэ къэс дигу къыдогъэкIыж ди Бегъымбар лъапIэу щэлатымрэ сэламымрэ зэхам и гъащIэм теухуа теплъэгъуэ нэхъ гукъинэжхэр. Ауэ абы и адэжьхэм, япэ итахэм я псэукIамрэ зытета хабзэмрэ хэтщIыкIыр мащIэ дыдэщ. А ныкъусаныгъэр гъэзэкIуэжынымкIэ щхьэпэ мэхъу Мубарэкфурий Сафи Iэр-Рэхьман «Щэлатымрэ сэламымрэ зэха Бегъымбар лъапIэм и гъащIэр» зыфIища тхылъыр.

Гъэр, кIэс, щхьэхуимыт - аращ «мамлюк» псалъэм хьэрыпыбзэкIэ къикIыр. Тхы­дэм зэрыжиIэмкIэ, мамлюкхэр тырку, адыгэ, нэ­гъуэщI лъэпкъхэм къахэ­кIа­уэ аращ. Ахэр щIалэ ныбжьым иту Мысырым и Iэтащхьэхэм, хьэрып хъалифхэм къащэхуурэ ирагъэджащ, ягъэсащ, дзэлIкIэ, хъумакIуэ­кIэ щыгугъырти. Дзэм хэтурэ, мамлюк зауэлIхэр Мысырым тепщэ щыхъури, а къэралыр ХIII лIэщIыгъуэм щы­щIэдзауэ ХVI лIэщIы­гъуэм нэс зэрахьащ. Шэрджэс мамлюкхэм ятетхыхьащ публицист цIэрыIуэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. Абы и лэжьыгъэхэм щыщщ фи пащхьэ итлъхьэр.

Пасэрей меотхэм я тхыдэр зэфIагъэувэжын папщIэ, Адыгейм щрагъэкIуэкI щIытIхэм нэхъуеиншэу кIэлъыплъхэр мащIэкъым. IэмэпсымэщIэхэм я фIыгъэкIэ, археологхэм я Iэмалхэр кIуэ пэтми нэхъыбэ мэхъу. «Дапхуэдэу зэрыщытар ди адэжьхэр?» упщIэм и жэуапыр зыфIэмыгъэщIэгъуэн щыIэу ди фIэщ хъуркъым. 

Ини цIыкIуи, зыужьыныгъэ хъарзынэхэр зыIэрызыгъэхьаи е къыкIэрыхупаи иджыкIэ къахутауэ щыIэ лъэпкъхэм зыри яхэткъым зи IуэрыIуатэ зэзымыгъэпэща, ар зимыIэ, пасэхэми иужькIи ар зыубгъуауэ зи гъащIэм хэмыт. Лъэпкъым, цIыхум зыхуэмей зэи къигупсысыркъым, зэдэууэ абыхэм псоми я IуэрыIуатэ щызэхалъхьакIэ, ар зыгуэрым епхащ, Iэмалыншагъэм къыхэкIащ, къалэн зэхуэмыдэхэр игъэзащIэу къэгъуэгурыкIуащ. 

ТхакIуэ, журналист икIи социолог Мэзхьэр Исмэхьил, мысыр киноактер цIэрыIуэ Мэзхьэр Ахьмэд и адэр, ди лъэпкъэгъу цIэрыIуэхэм ящыщщ.
Студенту щыщыта зэманым, 1908 гъэм щыщIэдзауэ абы къыдигъэкIыу щытащ «Аш-Шааб» газетыр. Илъэсибгъу дэкIа нэужь Мэзхьэрыр «Ал-Усур» журналым и редактор нэхъыщхьэ мэхъу. ТхакIуэ щIалэм и дуней еплъыкIэр зэфIэуващ Дарвинрэ Сарруф Екъубрэ (1852 - 1927) я щIэныгъэр и гъуазэу. Сарруф ливан тхакIуэщ, Каир щыпсэуащ, «Аль-МукътэтIэф» журналым и тхьэмадэт.

Зи гупсысэр хэкум, къэралым яфI, я ехъулIэныгъэ къызэрыкIын IуэхуфIхэр зэфIэхыным хуэгъэпсахэм, гъащIэм, щIэныгъэм зегъэужьыным хуэунэтIа цIыху гуащIафIэхэм ящыщ лъэпкъ щIэныгъэлI пажэ, тхыдэдж гумызагъэ икIи егъэджакIуэ Iэзэ, тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор Дзэмыхь Къасболэт ФIыцIэ и къуэр.

Къэбэрдей-Балъкъэрым гуманитар къэхутэныгъэхэр щызэфэIувэным зэфIэкIышхуэ езыхьэлIахэм ящыщщ институтым щылэжьа бзэ щIэныгъэлI цIэрыIуэ, адыгэ узэщIакIуэ, тхакIуэ, усакIуэ хьэлэмэт, хэкупсэ нэсу псэуа Елбэд Хьэсэн Увжыкъуэ и къуэр (I886 - I967). ГъащIэ купщIафIэ къэзыпсэуа Елбэдыр и лъэпкъым, и анэдэлъхубзэм, цIыхухэм дапщэщи псэ къабзэу яхущытащ, лъэкI псори адыгэхэм ди зыужьыныгъэмрэ зыузэщIыныгъэмрэ тыхь яхуищIу.