Тхыдэ

Хэкурщ нэхъапэр

Дунейм къыдэгъуэгурыкIуэ нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэ лъапIэныгъэхэм ящыщщ гугъуехь е гъэунэхуныгъэ хэхуахэм ядэIэпыкъуныр. Дэ, адыгэхэр, абы и лъэныкъуэмкIэ адрей лъэпкъхэм япэ димытмэ, дакъыкIэрыхуркъым. Дигу къэдгъэкIыжыну ирикъунщ дэхуэха е щтапIэ къызэрехьэжьа цIыхухэр Къэбэрдейм сыт щыгъуи хэщIапIэ щагъуэту къызэрекIуэкIар. Мыбы апхуэдэхэр щызэхашэрт, унагъуэу щагъэтIысыжырт, зэман дэкIырти, адрейхэм къахэмыщыж щыхъурт. Ар хъыбархэми литературэ щIэинхэми къахощ.

Пасэрей хасэ зэхэшэкIэ

         Пасэм адыгэхэм я псэукIам, абы къадекIуэкIа тхыдэм, щэнхабзэм теухуа тхыгъэ куэд ятхыжащ ди тхыдэджхэм. Апхуэдэ лэжьыгъэ гъэщIэгъуэн куэд къызэринэкIащ тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ доктор Къэжэр Валерэ. Пасэм адыгэм хасэ къызэрызэрагъэпэщым теухуауэ абы итхыжа тхыгъэм щыщ пычыгъуэ фыщыдогъэгъуазэ.

        

ХэкIыпIэншэу къагъэнат

Иджырей Украинэм и унафэщIхэр хуейкъым Хэку зауэшхуэм теухуауэ зыри ягу къагъэкIыжыну. Псом хуэмыдэу зэрыпхъуакIуэхэм къуажэхэр щIым щыщ ящIыжу зэрыщытар. Ар къызыхэкIри, гурыIуэгъуэщ: езыхэри а фашистхэм къащхьэщыкIыркъым. Абы и щыхьэтщ Донецк, Луганск, Горловкэ къалэхэм, нэгъуэщIхэм я цIыху мамырхэр зэрызэтраукIэр. Аращ нэмыцэхэм езы Украинэм щызэрахьа хьэкIэкхъуэкIагъэр щIащыгъупщэжари. Волынь областым хыхьэ Ратнэ районым щыщ Кортелисы къуажэр 1942 гъэм зэрагъэсари абыхэм ящыщщ.

Кавказым бэнэныгъэр къызэрыщежьар

1830 гъэм Гъазий Мухьэмэд Дагъыстэн псом и Iимаму хахащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым абы адыгэхэр къыхуриджащ зэгъусэу пащтыхьыдзэм пэщIэувэну. Иджыри къэс лъэпкъ къэс зэрыхузэфIэкIыу и щIы кIапэр ихъумэну хэтамэ, Гъазий Мухьэммэд къиIэтар ислъам диным и нып удзыфэрт, абы и хабзэхэмкIэ Кавказыр урыс зэрыпхъуакIуэ политикэм пэщIэувэным къыхузэщIигъэсту.

Тызылыкъуэр пэщIэдзэт

Ди республикэм къухьэпIэмкIэ щежэх Балъкъ и псыхъуэм щхьэщылъагыкI Къэнжал бгыщхьэ тафэ хэшам и Iэхэлъахэм I708 гъэм зыщызэпашауэ щытащ Кърым хъаныгъуэу къэзыухъуреихь лъэпкъхэмрэ къэралыгъуэхэмрэ «мыхьыр» езыгъэхьу лъэхъэнэ кIыхькIэ къэгъуэгурыкIуам къиутIыпща дзэ абрагъуэмрэ Къэбэрдейм езым и къарукIэ зэщIигъэуIуа хэкулI гупышхуэмрэ.

Зы мащэм цIыху 233-рэ

1868 гъэм Къундетхьэблэ (Псыжь адрыщIкIэ) щыщ гуп - Бэбыгу Хьэжы, Къуэндаур, Дэхъушыкъуей, Шэрихь Адэмей, Мэрэнкъул, Ихьбацэ сымэрэ абыхэм я благъэхэмрэ – щIэлъэIуащ Тыркум Iэпхъуэну хуит къащIыну. ЩаутIыпщым я унэлъапсэмрэ мылъкумрэ ящэщ, бзылъхугъэхэмрэ сабийхэмрэ гум ирагъэтIысхьэри, гъуэгу теуващ, Керч нэс зэпрысыкIыну я мураду. 

АдыгэлIым и цIэмрэ и картэмрэ

Каспий тенджызым и Iуфэхэм ящыщ зым Бекович-Черкасскэм и цIэр зезыхьэ щIыпIэ яхэтщ. Дауи, щIыфIащам и щхьэусыгъуэми хуэдэу иджы абы щыгъуазэр мащIэ дыдэщ. Езы адыгэлIым и къекIуэкIыкIами тепсэлъыхьыжыркъым, ар гъэщIэгъуэныщэ пэтми.
… 1713 гъэм тыгъэшхуэхэр къыхуишэри, Урысейм и пащтыхь Петр Езанэм и деж къэкIуащ тыркумэн къулей Непес Ходжа. ХьэщIэм Пётр къигъэгугъащ Хивэ щIыналъэм зыпищIэнымкIэ дэIэпыкъуу щытмэ, абы урыс хьэпшыпхэр къуэкIыпIэмкIэ жыжьэ - Индием нэсыху - ишэну.

Нартхэм я ныбжьыр

Иджыблагъэ Тыркум къыщыдэкIащ тхылъ гъэщIэгъуэн, абы щыпсэу щIалэ Балъкъэр Селчук итхауэ. Ар адыгэбзэкIи тыркубзэкIи къыдэкIами, тыркубзэкIэ дунейм къытехьа тхылъ 4000-р зэбграхащ, адыгэбзэкIэ тхам щыщу 50 къудейщ Къэбэрдей-Балъкъэрым къэсар.

Шуудзэ хъыжьэм и тхыдэ напэкIуэцI

2024 гъэм илъэси 110-рэ ирокъу «Дикая дивизия» цIэмкIэ тхыдэм къыхэна, Япэ дунейпсо зауэм хагъэтын папщIэ, кавказ лъэпкъ псоми къыхашауэ щыта шуудзэр къызэрызэрагъэпэщрэ.

Де Марикур Леон

Сент-Сиррэ Иерусалимрэ

гукъэкIыж пычыгъуэ

Париж, 1868 гъ.

Страницы

Подписка на RSS - Тхыдэ