Тхыдэ

ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъа, зи анэдэльхубзэр нэгъэсауэ фIыуэ зыщIэу щыта Къэрмокъуэ Хьэмид тхыгъэ куэди зэридзэкIащ ди тхыдэм теухуауэ. Ахэм язщ Лондон къыщыдэкI «Таймс» газетым и корреспондент Лонгворт Джеймс 1837 гъэм Шэрджэсым къакIуэу адыгэхэм зы илъэсым щIигъукIэ яхэса нэужь, и гукъэкIыжхэр иту къыдигъэкIауэ щыта тхылъыр. 
Абы къыхэтха пычыгъуэщ адэкIэ фызыщыдгъэгъуэзэнур.
 Шэрджэс лIыкIуэхэр, урыс генералым деж кIуэн ипэ, ди хьэщIэщым къихьащ, тхылъым щIывгъунIа, жари. Тхьэмадэхэм ятхам щIыдгъужынIауэ къыттехуэртэкъым дэ. 

   Урыс зыплъыхьакIуэ, дзэм хэт географ, генерал-майор Венюков Михаил (I83I-I90I) «Кавказ гукъэкIыжхэр (I86I-I863 гъэхэр)» и фIэщыгъэу IэдакъэщIэкI иIэщ. ТхакIуэм и нэгум щIэкIахэр зэхэгъэжышхуэ хэмылъу и лэжьыгъэм къыщегъэлъагъуэ. «Адыгэхэм Хэкум къинэну Iэмал яIа?» - а упщIэм и жэуапри къелъыхъуэ Венюковым. 

КъухьэпIэ Кавказым и нэхъ псы нэхъ инхэм хабжэ Щхьэгуащэрэ Лабэ ЦIыкIурэ я псы къуэпсхэр зэхэзыгуэшыкI джабащхьэ екIуэкIым и аранэ нэхъ папцIапIэм метр 2486-рэ зи лъагагъэу къыхэщхьэхукI Ажэжьбэкъу бгыжь дыкъуакъуэмрэ абы и Iэхэлъахэмрэ туристхэм кIуапIэ зэрахуэхъурэ куэд щIащ.

Iуащхьэр я зэхуаку дэтщ Адыгэ Республикэм щежэх Щхьэгуащэ и псыхъуащхьэхэмкIэ дэс Гъуазэрыплъ (Гузериплъ) къуажэмрэ Лабэ ЦIыкIу и ныджащхьэхэмкIэ урысхэр щитIысыкIа Никитинэ жылэмрэ.

Мысыр шэрджэс пащтыхьхэм ятеухуауэ къыдэкIащ икIи къыдокI тхыгъэшхуэ­хэр, романхэр, повестхэр. Курыт лIэщIыгъуэм щыIа мамлюкхэм я къэралыгъуэм и лъэщагъым, и ехъулIэныгъэ инхэм тетхыхькIэрэ, КъуэкIыпIэм и щIэныгъэлI цIэрыIуэ­хэр, къэхутакIуэхэр, тхыдэм елэжьхэр, географхэр мызэ-мытIэу къытеувыIахэщ икIи къытоувыIэ Мысырымрэ (Египет) Сириемрэ мамлюкхэм щаIэщIэлъам псэуныгъэм, щэнхабзэм, гъуазджэм я лъэныкъуэкIэ абыхэм зыужьыныгъэ ин ягъуэтауэ зэрыщытам.

А цIэр зэрехьэ адыгэ лIакъуэхэм ящыщ зым. Бзэхэр зыдж щIэныгъэлIхэми зэрыжаIэу, еджэрыкъуейхэм къагъэщхьэпэр кIэмыргуей диалектым (псэлъэкIэм) и къудамэщ. 
IуэрыIуатэм зэрытригъащIэмкIэ, лIакъуэм фIащар абы зэгуэр къыдэгъуэгурыкIуа Еджэрыкъуэ лIы цIэрыIуэм и цIэм къытепщIыкIащ.  
Лъахэхутэхэм къызэрахутамкIэ, еджэрыкъуейхэр, 1849 гъэр къихьэху, ди зэманми къызэрыщIидзыжам ещхьу, Лабэ псым и сэмэгурабгъумкIэ Iусыгъащ, Урыс-Кавказ зауэм и къызэщIэплъэгъуэм къухьэпIэмкIэ щежэх Щхьэгуащэ псышхуэм и адрыщIымкIэ къыщыхута пэтми. 

 - Адыгэ уэрэдыжьхэм ди деж къахьэсащ лIэщIыгъуэ куэдым я хъыбар. Илъэсищэм нэблэгъа уэрэдым и хъыбарым лъыхъуэн щыщIэздзэм, япэу зыхуэзгъэзащ композитор ХьэIупэ ДжэбрэIил, - жеIэ «Зы уэрэдым и хъыбар» нэтыныр езыгъэкIуэкI КIунтIыщ-ХьэпцIэ Аннэ 

Адыгэм и гъащIэм увыпIэшхуэ щаубыд вагъуэхэм. Языныкъуэхэм цIэ щхьэхуэхэр иратащ. Вагъуэм и щытыкIэмкIэ ягъэбелджылырт Iуэхугъуэ куэд, яубзыхурт дунейм и къэхъукъащIэ зэмылIэужьыгъуэхэр. Абы теухуа тхыгъэшхуэ иIэщ тхакIуэ, усакIуэ Лыкъуэжь Нелли. Абы щыщ Iыхьэ фи пащхьэ идолъхьэ.

Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщыунэхуауэ щыта цIыхубз зэщIэхъееныгъэм и тхыдэр щыхъумащ КъБР-м и къэрал архивми республикэм и Лъэпкъ музейми. Абыхэм къыщыгъэлъэгъуэжащ 1900 гъэм къыщыщIэдзауэ 1960 гъэ пщIондэ мэкъумэшым, промышленностым, щIэныгъэм, щэнхабзэм, нэгъуэщI IэнатIэхэми республикэм и бзылъхугъэхэм щызэфIагъэкIыу щыта лэжьыгъэ мытыншхэр. Абыхэм щыхьэт техъуэ дэфтэрхэри, сурэтхэри, тхылъхэри щыIэщ.

Ащтырхъан университетым и щIэныгъэрылажьэ Канатьевэ Наталье «Журнал фронтирных исследований» къыдэкIыгъуэм илъэс зыбжанэ ипэкIэ къытрыригъэдзащ Черкасский Къасболэт Муцал и къуэм урыс пащтыхьыгъуэр зэригъэпэжам теухуа къэхутэныгъэ. 
Нобэ зыми шэч къытрихьэжыркъым Урысейм къулыкъу щезыхьэкIа Черкасскэхэр къэбэрдей адыгэу зэрыщытам. Ауэ утыку илъ хъыбар нэхъ хэIущIыIухэм дыщыгъуазэ щхьэкIэ, махуэ къэс къамыIэтыж тхыдэ къуэгъэнапIэхэм мы унэцIэр зезыхьахэм ятеухуа гъэщIэгъуэнхэр къыщыщIощ.