Тхыдэ

Теймур Мухьэмэд и новеллэхэм я нэхъыбапIэм тхылъеджэм и гупсысэр хуагъэуш мылъкумрэ къулыкъумрэ, мыхъумыщIагъэмрэ Iеягъымрэ къазэрыпкърымыкIыр, атIэ цIыху Iейхэм, бзаджэхэм мылъкури къулыкъури езыхэм яй зэращIым. Апхуэдэ гупсысэхэр и нэщэнэу щытащ ХХ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм щыIа уэркъ-демократ Iуэху еплъыкIэм.

Мысыр новеллэм и япэ вагъэбдзумэр къэзыхьауэ ялъытэр Теймур Мухьэмэдщ (1892 - 1921). Ар Теймур-пэщэ Ахьмэд филолог лъэрызехьэм, хьэрып классикэ литературэмрэ IуэрыIуатэмрэ я къэхутакIуэм, пасэрей тхылъыжьхэмрэ Iэрытххэмрэ я зэхуэхьэсыжакIуэм и унагъуэм къыщалъхуащ. Я анэр пасэу щылIэм, Мухьэмэд щIалэ цIыкIуми абы и къуэшхэми я гъэсэныгъэр и пщэ дилъхьэжащ я адэ шыпхъу Теймур Айшэ. ТхакIуэм и гъащIэ гъуэгуанэм и къекIуэкIыкIам тетхыхьыжащ журналист, публицист цIэрыIуэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. 

Иджы абыхэм я цIэхэр куэдрэ жаIэжыркъым, нэхъапэми щIыхькIэ щIэгъэнауэ щытакъым. Ауэ СССР-р къэрал лъэщу зэрызэфIэувар зыкъомкIэ я фIыщIэщ.                                                              Зи гугъу тщIыхэм ящыщщ дымыцIыху Эйтингон Наум, Могилев щыщ журт унагъуэм къыхэкIа щIалэр. И ныбжьыр илъэс 19-м иту ЧК-м хыхьэри, ар къулыкъукIэ лъагэу дэкIуеящ, Iуэхушхуэхэм хэтащ. Ауэ япэщIыкIэ РККА-м и дзэ академием щеджащ итальяныбзэр, франджыбзэр, испаныбзэр, инджылызыбзэр зригъэщIа пэтми, здагъэкIуар аракъым, атIэ Китайрщ.

Ди блэкIар нэхъ жыжьэ хъухукIэ абы теухуауэ нэхъыбэ къыдощIэ. Хэбгъэзыхьмэ, ар нэгъуэщIу къаIуатэу. Псалъэм и хьэтыркIэ, 1917 гъэм и мазаемрэ жэпуэгъуэмрэ Урысейм щекIуэкIа революцэхэм ятеухуауэ иджы ятххэр хуабжьу къащхьэщокI нэхъапэм жаIэу щытам. Генерал Корнилов Лавр зэрызыкъиIэтами, зыкъыщIиIэтам и щхьэусыгъуэми тхыдэджхэр зэхэхауэ тепсэлъыхьыртэкъым. Ауэ ар ди къэралым и дежкIэ псэзэпылъхьэпIэу щытащ, абы зэрихъуэкI пэтащ и къэкIуэнури. Ауэ хэт хъуну ар езыр?

Муса бегъымбар-лъапIэм и зэманым журтхэм ящыщ лIы гуэр яукIати, ар зыщIар къащIэн папщIэ, Алыхьталэм жэм гуэр къурмэн ящIу, абы щыщ зы IыхьэкIэ хьэдэм теIэбэну унафэ къахуищIат. Апхуэдэу ящIа нэужь, лIыр къэхъужри, зыукIам и цIэр къриIуащ. 
  Къурмэн ящIа жэмым и хъыбарыр къызэрыгуэкIыу зэрыщымытам и хъыбарым ущрохьэлIэ «Рухьул Бэян»-кIэ зэджэ КъурIэн лъапIэм и тэфсирым.

Убыхщ. Истамбыл къыщалъхуащ. И адэр, Музэфер-пэщэ Мухьэмэд, Ливием и губернатору щытащ.

Тенджыз-инженер еджапIэ къиухащ (1899). Ливиемрэ Балканымрэ щекIуэкIа зауэхэм хэтащ. Япэрей дунейпсо зауэм и лъэхъэнэм - Уэсмэн империем и хыдзэм и штабым и Iэтащхьэщ, абы и ужь­кIэ Тыркум и цIэкIэ хэтащ Брест-Литовск щекIуэкIа зэпсэлъэныгъэхэм. Кавказ щIыб­кIэ щыIэ республикэхэмрэ Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэмрэ я лIыщхьэхэм епсэлъа тырку лIыкIуэхэм я пашэу щытащ (Трабзон, Батуми - 1918).

«Сыт лъыгъажэшхуэхэр щекIуэкIа Мамаев Iуащхьэм тет фэеплъымкIэ цIыхухэм яжетIэну дызыхуеяр?! Дэ дызыхущIэкъуар псом япэу ди зауэлIхэр къэмылэнджэжу Хэкум хуэпэжу зэрыщытам щыхьэт дытехъуэнырт», - итхыгъащ архитектор Вучетич Евгений.

Хэку зауэшхуэм и фэеплъ нэхъ лъагэ дыдэу Урысейм щагъэувар Волгоград къалэм и Мамаев Iуащхьэм тет «Хэку-анэр къоджэ!» фэеплъ цIэрыIуэращ. Ар дуней псом щынэхъ лъагэхэми яхэтщ.

Сэхьиб-Джэрий адыгэхэм я щIыналъэр иубыду Дагъыстэнымрэ Кавказ Ищхъэрэмрэ зэпрыкIыбжэ ищIын мурадкIэ, 1540 гъэм дзэшхуэ къызэрегъэпэщри, Урысеймрэ адыгэхэмрэ къатоуэ. А тхыдэ Iуэхугъуэм тетхыхьащ профессор Дзэмыхь Къасболэт. Нобэ тыдодзэ абы и IэдакъэщIэкIым щыщ пычыгъуэ.

«1545 гъэм и закъуэ ар Шэрджэсым тIэу къохьэ: гъатхэм къухьэпIэмкIэ щыпсэу адыгэхэм, бжьыхьэм къэбэрдейхэм я щIыналъэхэм. Щхьэусыгъуэрэ фIэгъэнапIэу ищIар жанеипщ Къанщокъуэм хуагъэувауэ щыта тыгъэр зэрыримытарщ. Кърымхэм нэхъыбэу къагъэсэбэпар уэсмэнхэм кърата топхэмрэ гынжьей фочхэмрэщ.

Нобэ зи гугъу тщIыну зэрыпхъуакIуэхэм Тэрч районым хыхьэ Акъбащ Ипщэм къыщагъэна лъэужь гущIэгъуншэхэрщ. КъБАССР-м и архивым ехъумэ абы теухуа сатырхэр. Адыгэбзэм къидгъэзэгъа мы дэфтэрым узыщрихьэлIэ унэцIэхэм дэ къыджаIэшхуэ щымыIэ пэтми, хэт ищIэрэ, гур зыгъэхыщIэ а сатырхэр зи унэкъуэщхэр е зи благъэхэр къэзыцIыхужхэм я унагъуэ тхыдэр зэрырагъэкъужыну Iэмал яхуэхъункIи хъунщ.