Тхыдэ

Илъэс зыбжанэ ипэкIэ, Сэралъп Мадинэ игъэлажьэ Модэм и унэм сурэт гъэлъэгъуэныгъэ гъэщIэгъуэн къыщызэIуахауэ щытащ: «Миловановэ Татьянэ и сурэттехым къалмыкъ хъанхэр къызэрищыр». ФIэщыгъэм зи цIэр къыхэщ езы цIыхубзыр къыщыпсалъэм, ХьэтIохъущокъуэ Жан и цIэри къриIуат.

 «910-нэ лъагапIэ» фэеплъыр Бахъсэн районым мыхьэнэшхуэ зиIэ и щIыпIэщ. I942 гъэм и гъэмахуэм, Пятигорск (Псыхуабэ) къащта нэужь, зэрыпхъуакIуэхэр хэтащ Кавказ Ищхъэрэр адэкIи яубыдыну. 

XIX лIэщIыгъуэм икIэхэм, XX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм Штат Зэгуэтхэм уэшхым хьэрычэт иращIэныр къэунэхуауэ щытащ. 

1644 гъэм и щIышылэм хуахь япэ къалмыкъ-къэбэрдей зауэзэрылIыр. Тхыдэджхэм я нэхъыбэм къызэралъытэмкIэ, ар нобэхэми нэгъэсауэ ямыджа блэкIам и напэкIуэцIщ. Нобэрей цIыхухэр нэхъ мамырщIэкъуу дыщыт пэтми, лъэпкъитIым я зэпыщIэныгъэхэр къызэрежьам уриплъэжынкIэ мы зауэ цIыкIум хъыбар гъэщIэгъуэнхэр ехъумэ.

Тхыдэтх, генерал-лейтенант, академик Дубровин Николай адыгэхэм яхужиIахэм щыщ:

ЩIэныгъэлIхэм зэратхымкIэ, адыгэхэм фэрэкI узыфэр зэрагъэхъужу щыта Iэмал гъэщIэгъуэныр XX лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэм щегъэжьауэ зыIэщIагъэхужауэ щытащ. Ауэ ди IуэрыIуатэм къыхэнащ цIыхум зэреIэзэу щыта щIапщэ уэрэдхэр. Ахэр щыуэ ягуэшырт: фэрэкI уэрэдхэр (оспэр зэрагъэхъужу щытар), щIопщакIуэ, шэхэх уэрэдхэр (уIэгъэ хъуар зэрагъэхъуж), щIэпщэ уэрэдхэр (удын, ущэба зыгъуэтам зэреIэзэ).

Мыжей Михаилрэ Пащты Мадинэрэ къыдагъэкIэ «Адыгэ мифологием и энциклопедие» тхылъым тхыдэм, IуэрыIуатэм дыщызрихьэлIэ псалъэ, Iуэхугъуэ  куэдым я мыхьэнэр щызэпкърыхауэ къыщыгъэлъэгъуащ. Нарт эпосым дызыщыхуэзэ «жьыукI хасэм» зищIысыр зэхэхауэ ятхыжащ абыхэм.

Убыххэм я Хэкур зэрафIэкIуэдам теухуауэ 1974 гъэм къыдэкIауэ щыта «ЖылакIэ» тхыдэ романыр (Шинкубэ Бэгърат и IэдакъэщIэкIыр) нобэр къыздэсым тхылъ нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщщ. Псом хуэмыдэу ар щхьэпэу къалъытэ хы ФIыцIэ Iуфэм зауэр зэрыщекIуэкIа щIыкIэр джынымкIэ. Лэжьыгъэр зэрытхам теухуауэ Iуэхугъуибл къыхагъэщхьэхукIри, ахэр мы тхыгъэм къыщытхьынщ.

«Кавказ    къэзакъхэми   КъуэкIыпIэм   щыIэ    урыс    армэми   адыгэ зауэ  хуэIухуэщIэхэр   къызэращтар   апхуэдизкIэ   шэч  зыхэмылъыххэщи,    щIэныгъэ   тегъэщIапIэ   къэплъыхъуэу   ущIызэдэуэн   хэлъыжкъым», - жеIэ Бжьэдыгъукъалэ (Краснодар) дэт  музейм  и   тхыдэ  къудамэм и  лэжьакIуэ ФРОЛОВ   Борис.