ЗыплъыхьакIуэм и еплъыкIэ

«Къэрал щIыб зекIуэр си щIасэми, къэрал кIуэцI гъуэгур зыкIи нэхъ Iейкъым.  Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щызгъэкIуа махуитхур зы напIэдэхьеигъуэу блэлъэтащ. Псом япэу къыхэзгъэщыну сыхуейщ ди къуэш республикэм и къалащхьэм и дахагъыр. Удз зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ бейщ Налшык. Зэм къыболъагъу нобэ сыт хуэдэ махуэми мазэми удз гъэгъахэмкIэ тхауэ, зэми сыхьэтыр удз зэмылIэужьыгъуэхэм къахэщIыкIауэ урохьэлIэ. ХьэтIохъущокъуэм и хадэ гектар 250-рэ хъур къалэкум итщ, гъэщIэрэщIарэ зэлъыIухауэ, къыщыпкIухьыну гурыхьу.  

Псыутххэр, джэгупIэхэр, шхапIэхэр, Сосрыкъуэ удэзыш кIапсэ гъуэгур, чэщанэр, удз гъэгъахэмкIэ къегъэтIысэкIа щIыпIэ хэхахэр – абы имыт щыIэжкъым. Ноби къыздэсым яухыркъым гъэщIэрэщIэн, махуэ къэс къалэдэсхэр зыщыгуфIыкIын гуэр иращIыхь. Апхуэдэу зы гъэщIэгъуэн ирагъэуващ, «Вагъуэ мывэкIэ» еджэу. Тонн 40 хъу мывэ абрагъуэр Iуащхьэ тIуащIэм къыдашащ. Ар зи гукъэкI, скульптор цIэрыIуэ Пащты-Хъан Алим жэз дамыгъэхэмкIэ игъэщIэрэщIащ. Жэщым уэздыгъэ щхъуэкIэплъыкIэхэр тредзэри, вагъуэбэ дахэу зэщIоблэ мывэр. Апхуэдэ телъыджэхэр зэпуплъыхьу ХьэтIохъущокъуэм и хадэм къыщыпкIухьыну зы махуэр пхурикъункъым. Уезэшамэ, жыгей мэзым хэт тетIысхьэпIэхэм зыщыбгъэпсэху мэхъу, тхылъ ущеджэныр зыхуэдэ щыIэкъым. Тхылъ дэлъхьэпIэхэр щIыпIэ-щIыпIэкIэ паркым итщ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэм я къалэмыпэ къыщIэкIа тхылъхэри яхэбгъуэтэнущ абы. Республикэм и усакIуэхэм я хъыбар иджыри зы щIыпIэ гъэщIэгъуэн къыщыпщIэнущ. Лъэс лъагъуэм тет тхылъ дэлъхьэпIэхэм уакъыблэкIмэ, усэм и «хадэ цIыкIум» укъохутэ. Лъэпкъ зэныбжьэгъугъэм и джэлэсу паркым итщ фэеплъитI – ПащIэ Бэчмырзэрэ Мечиев Кязимрэ яйуэ. Абыхэм я усыгъэхэмкIэ усэ лъагъуэм къыщIедзэ. Адыгэ, балъкъэр, урыс усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр зытет «гъущI тхылъ зэгуэхахэр» телъыджэщ, укъэувыIэу укъемыджэну плъэмыкIыу.

Тхылъ къыдэгъэкIынкIэ лъэрызехьэщ Налшык. Абы тхылъ тедзапIэ зыбжанэ дэтщ. ТхакIуэхэм я мызакъуэу, журналистхэм зэхуахьэс тхыгъэ къыхэхахэри щIэх-щIэхыурэ къыдагъэкI. Си ныбжьэгъу НэщIэпыджэ Замирэ щылажьэ «Печатым и унэм» сишащ япэ махуэм, журналистхэм я IуэхущIапIэр зэзгъэлъэгъуащ. Республикэм къыщыдэкI газетхэр, журналхэр, нэгъуэщI къэрал IуэхущIапIэхэр щIэсщ къат 12-у зэтет къалэкум ит унэ дахэм.

Абы сыщыхуэзащ Къэбэрдей Адыгэ Ха­сэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Му­хьэмэд.  Адыгэ хэхэсхэм куэд дыдэ яхэзыщIыкI  Мухьэмэд абыхэм ятеухуа хъыбару, сурэту, хьэпшыпу зэхуихьэсар куэд дыдэ мэхъу. Музей псо ирикъунущ абы сигъэлъэгъуар икIи и мурадщ ар къы­зэIуихыну. Мухьэмэд и лэжьыгъэ нэхъыщхьэм къыдэкIуэу, сыт щыгъуи тхылъ щхьэпэ куэд къыдегъэкI. «Хэхэс адыгэхэр» зи фIэщыгъэ тхылъыщIэм нобэ къэрал 50-м ис адыгэхэм я хъыбар къыщыIуэтащ, сурэт дахэхэмкIэ гъэщIэрэщIащ.   Абы итщ адыгэри зэрыгушхуэ ди лъэпкъэгъу цIэрыIуэхэм, щыпсэу къэралхэм къулыкъу лъагэхэр щызыубыдахэм, артист пажэхэм, дзэм и генералхэм, спортсменхэм, нэгъуэщIхэми ятеухуахэм.  Щыпсэу къэралхэм пщIэ къыщыхуащIу, адыгэм и цIэр фIыкIэ ягъэIуу щыIэ ди лъэпкъэгъухэм дахэу топсэлъыхь Мухьэмэд, я гъащIэм, псэукIэм теухуа хъыбар гъэщIэгъуэн куэд, нэгъуэщI журналистхэм я тхыгъэ зыбжанэ щызэхуэхьэсащ абы. «Хэхэс адыгэ­хэр» тхылъыщIэр ХьэфIыцIэм къызэрызитар си гуапэ дыдэ хъуащ, сэри абыхэм си нэIэ ятет зэпыту зэрыщытым къыхэкIкIэ, къызэрысхуэщхьэпэнум шэч хэлъкъым.

Налшык сыщыщыIа япэ махуэр зэрыкIуар сымыщIэу блэлъэтащ. КъыкIэлъыкIуэ махуэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыпIэ дахэхэр къэтплъыхьащ, зэрыгушхуэ щIыпIэхэм ди лъэр нэтхусащ. Абджым хуэдэу укъызэрыщ Гуэл щхъуантIэхэр, метр 50 и лъагапIэм къехуэх Шэджэм псыкъелъэхэр, адыгэ псори зэ ялъэгъуну зыщIэхъуэпс Iуащхьэмахуэ, а узрижэ гъуэгухэм узыщрихьэлIэ бгы джабэ лъагэхэр зэи уи нэгу щIэмыкIыжыну гум къонэ.

Псом япэ зэгъэлъагъупхъэ щIыпIэр, дауи, Iуащхьэмахуэт. Абы кIуэ гъуэгур республикэм и къуажэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщ Зеикъуэ пхокI. ЦIыху мин 12 щопсэу а жылэм. И кIыхьагъкIэ (километр 16 мэхъу) къабзэрэ зэлъыIухауэ апхуэдэщ. Гъуэгу дыздытетым, къуажэкхъэр къэслъэгъуащ. Мывэ сын щхъуантIэхэмрэ удзыфэхэмрэ сфIэгъэщIэгъуэн хъуащ. Ахэр зыхуагъэувам елъытауэ цIыхухъу, цIыхубз фащэ тещIыхьащ,   мазэрэ тхьэмпих хъу къэкIыгъэрэ тетщ, лIам и хъыбар адыгэбзэкIи  хьэрыпыбзэкIи тетхащ. Езы мывэ сынхэм цIыху теплъэ яIэщ, пкъым щхьэ хъурей пыт хуэдэу. Адыгэ тхыдэр, щэнхабзэр, хабзэр, ди къекIуэкIыкIар зэрысфIэхьэлэмэтым къыхэкIыу, а кхъэм ит сынхэр сымыгъэщIэгъуэн слъэкIакъым.

Ди гъуэгуанэм пыдощэри, Iуащхьэмахуэ дыхуокIуэ. Налшык уикIмэ, сыхьэтитI гъуэгу дэлъу аращ абы. Чегет дынэсри, кIапсэ гъуэгуит1кIэ дыдэкIуеящ, щIыуэпсым и дахагъымрэ дунейм и къабзагъымрэ зыщыдмыгъэнщIу. Метр минищрэ щэрэ зи лъагагъ а бгым ущытеткIэ, Европэм щынэхъ лъагэ дыдэ, метр 5642-рэ хъу Iуащхьэмахуэ дахэу уIуоплъэ. Гъэми щIыми зи щхьэр хужь Iуащхьэмахуэ зыщигъэпщкIу, пшэхэм щыщIахъумэ куэдрэ къохъу. Дэ а махуэм дахэу, екIуу, и уэсыщхьэ щыгухэр дыгъэм пэлыду дригъэблэгъат Насып Iуащхьэм. Ди насып къихьри, дигу щызу зэпэтплъыхьащ. Уи Iэгу итым дауэ узэрыIуплъэр? Мис апхуэдэу ди пащхьэ къиуващ Iуащхьэмахуэ. Дыкъехыжын тлъэмыкIыу сыхьэтищкIэ и пащхьэ дитащ. Мыбы и щыгу зэгуэр удэкIынтэкъэ? А гупсысэри сигу къыщыушащ абдеж.  

Адыгэ Iуащхьэхэр. Ди къуэш къэбэрдейхэм я щIыналъэм адыгэ лъэпкъым кърита фIыгъуэхэр уасэншэщ, лъапIэщ. Сэ Налшык зэрызыщызгъэпсэхуар зэи сигу икIыжынукъым. Си лъэпкъэгъуу си псэм щыщхэм ядэзгъэкIуа зэманыр гукъэкIыж дахэ схуэхъуащ», - къытридзащ Адыгэ Республикэм щIыхь зиIэ и журналист ТIэш Светланэ Мейкъуапэ къыщыдэкI «Адыгэ макъ» газетым.  

Къэбарт Мирэ.

.

Поделиться: