Къулеигъэкъым, атIэ…

Куэдым ящIэж совет литературэм и нэхъ лIыхъужь пцIыIуэпцIышхэм ящыщ Бендер Остап и псалъэхэр: «Автомобилыр къулеигъэкъым, атIэ цIыхухэр зэрызекIуэ Iэмэпсымэщ». АрщхьэкIэ СССР-м цIыхухэр илъэс куэдкIэ а транспорт лIэужьыгъуэм щылъэмыIэсу къекIуэкIащ. Ар зиIэр властым игъэфIа закъуэтIакъуэхэрт: академикхэр, тхакIуэшхуэхэр, артист, спортсмен цIэрыIуэ дыдэхэр. АрщхьэкIэ илъэс 55-рэ ипэкIэ - 1970 гъэм мэлыжьыхьым и 19-м къэхъуа Iуэхум къэралым и гъащIэр къызэридзэкIащ - а махуэм Тольятти къалэм къыщыщIагъэкIащ япэ «Жигули» автомашинэ псынщIэр, цIыхухэм «кIэпIейкIэ» зыфIаща ВАЗ-2101-р.

Волгэ автомобиль заводыр (ВАЗ) псынщIэ дыдэу яухуэн хуей хъуащ, автомашинэ бжыгъэмкIэ США-м и мызакъуэу, Европэми егъэлеяуэ дакъызэрыкIэрыхуар щалъагъум, СССР абрагъуэм зы илъэсым апхуэдэхэу щагъэхьэзырыр мини 150-рэ къудейт. Апхуэдэ къыкIэрыхуныгъэр гъэкIуэдын хуейт, арат жыджэру Iуэхум яужь щIихьари. ЖыIэн хуейщ а гупсысэр къэралым и Iэтащхьэ Брежнев Леонид хуабжьу и гуапэу зэрыдиIыгъари - абы «гъущIышыр» зыхилъхьэ щыIэтэкъым.

Мурадыр зэрызэбгъэхъулIэфыну Iэмал зыбжанэ щыIэт: нэгъуэщI къэралхэм я деж къыщытщэхуну, пкъыгъуэхэр къитшурэ, мыбы щызэпкърытлъхьэну, нэгъуэщIхэри. Урымхэм къытхуагъэлъэгъуар къыхахащ - ахэр хьэзырт зэрыщыту технологиер къыдатыну. Арати, цIыху мини 120 - 130-рэ щылэжьэну завод яухуэу щIадзащ, зы илъэсым автомобиль мини 600 - 650-рэ хуэдиз къыщIигъэкIыным тещIыхьауэ. Мыбдеж къыщыхутащ Италием и коммунистхэм я Iэтащхьэу дунейм ехыжа Тольятти Пальмиро и цIэр зыфIаща къалэр. Абы къыдэхутащ псэуныгъэм егъэщIылIа IуэхущIапIэ куэдыкIей, автохимием и IэнатIэ къэунэхуащ. Хэбгъэзыхьмэ, бензин лIэужьыгъуэщIэ А-93-м хуэкIуэн хуей хъуащ: А-76-р «Жигули»-м» езэгъыртэкъым.

И лъэщагъ псомкIи лэжьэн ВАЗ-м щыщIидзар 1974 гъэрщ, абы 1970 гъэм игъэхьэзырар «кIэпIейкIэ» мин 20 хуэдизт. АтIэ сыт? Зэрапхъуакъым, хэбгъэзыхьмэ, щыгуфIыкIыуи фэ теттэкъым. Къалэдэсхэр жылагъуэ транспортым есат. Къуажэхэм Iуэхухэр щызэфIагъэкIырт мотоцикл зэгуэтхэмрэ хьэлъэзешэхэмрэ. Уней автомашинэм и фIагъыр къащыгурыIуар иужьыIуэкIэщ. Зэрытыншри: машинэщIэхэр зэщIагъэнэн хуейтэкъым гъущI кIапэкIэ моторыр бгъэкIэрахъуэурэ, дагъэм уи щыгъынхэр иуфIеиным ущымышынэми хъунут. ЯпэщIыкIэ я нэгу зрагъэужьын папщIэ итIысхьэу хуежьащ. Къалэдэсым щыри - фэтэрри, дачэри, автомобилри - зэрыIыгъыу иIэн зэрыхуейр къащыгурыIуар иужькIэщ.

Пэжу, зэманышхуи дэкIакъым. Мыгувэу автомашинэ лIэужьыгъуэхэр зэпэубыда хъуащ. «Газ-24»-р зылъысыр къулыкъущIэхэмрэ къулей дыдэхэмрэт, ар цIыху къызэрыгуэкIыр зылъэмыIэсын хъуэпсапIэт. Фигу къэдгъэкIыжынщи, жагъуэу цIэрыIуэ хъуа Чубайс Анатолий приватизацэм и зэманым къигъэгугъауэ щытащ дэтхэнэми и ваучерхэмкIэ апхуэдэ автомашинитI къищэхуфыну, ауэ кърикIуар флъэгъуащ. «Жигули»-р цIыхубэм папщIэ къыщIагъэкI автомобиль псынщIэт. ЯпэщIыкIэ уасэу хуагъэувари сом мини 5,5-рэт (зы илъэс дэкIри сом мин щIагъужащ). Дауи, зи мазэ хьэкъыр соми 120 - 130-м щIимыгъум и дежкIэ ар ахъшэшхуэт, арщхьэкIэ зыщыдгъэгъупщэнкъым хэхъуэ нэхъыбэ зыIэрыхьэхэри зэрыщыIар. Абыхэм я бжыгъэри кIуэ пэтми нэхъыбэ хъурт. Ауэрэ «Жигули»-хэр IэнатIэхэм, IуэхущIапIэхэм, уеблэмэ, трагуашэ хъуащ. Ар нэхъ тыншу яIэрыхьэрт, псалъэм папщIэ, лэжьыгъэ хьэлъэ пэрытхэм, шахтерхэм, жэмышхэм, комбайнерхэм, нэгъуэщIхэм. Зыкъомым автомашинэхэр абыхэм я цIэкIэ къащэхурт, сом мин-минитI тралъхьэурэ. Ущыпсэу щIыпIэмкIи чэзум ухэувэ хъурт, ауэ ар кIыхьлIыхьт. Хэбгъэзыхьмэ, щыIэщ а чэзур ягъэкIуэдыжыхукIэ абы хэтахэри.

«Жигули»-р къэпщэхуныр нэхъ гугъу ящIырт  автомашинэр  нэгъуэщI къэралми зэрыхурагъашэми. Псалъэм и хьэтыркIэ, Инджылызым иращэхэм я рулхэр ипщэ лъэныкъуэмкIэ щыIэт. УщIэупщIэ хъунущ: сытыт атIэ машинэ зыкъизыххэм щIагъэна Европэр апхуэдэ лIэужьыгъуэхэм щIыхуейр? КуэдкIэ зэрынэхъ пудырт икIи зехьэгъуафIэу зэрыщытырт. Абы СССР-м къыхуихьырт нэгъуэщI къэралхэм я ахъшэхэр.

Дэ долъагъу иужь илъэсхэм Урысейм хуабжьу ехьэжьауэ гъуэгухэр зэрыщаухуэр, щыIэхэр къанэ щымыIэу къызэрагъэщIэрэщIэжыр. АрщхьэкIэ блэкIа лIэщIыгъуэм и кIэухым ди деж щытыкIэр нэгъуэщIу щыщытащ. Гъуэгухэр зэрымыщIагъуэм и зэранкIэ автомобиль куэд къутэрт, зехьэгъуей щыхъурт.

 Мы зэманым Урысейм «иномаркэ» зэмылIэужьыгъуэхэр щыкIуэдыкIейщ, ВАЗ-м и IэдакъэщIэкIхэм яIэ щIэупщIэхэм кIэрыхуащ. Хэбгъэзыхьмэ, абыхэм ятехъущIыхьхэм я деж пщIэ щиIэжкъым заводым иджы къыщIигъэкI лIэужьыгъуэхэми. Ауэ автомобиль промышленностым зыкъегъэужьыжыным теухуа программэ щыIэщ икIи ар ягъэзащIэ.

Аращи, илъэс 55-рэ ипэкIэ ди гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ ин къыхэзылъхьа ВАЗ-м гъащIэ иIэщ икIи абы зиужьынущ. Ди тхыгъэм и пэщIэдзэм зи гугъу тщIа Бендер Остап зыми къыгуригъэIуэн хуеижынукъым автомобилхэм яIэ мыхьэнэр зыхуэдизри. Ар къагурыIуащ.