БахъэрызекIуэ кхъуафэм и махуэ

Ебгъэщхьыну абы ипэкIэ щымыIа кхъухь цIыкIур къигупсысам и мызакъуэу, зи IэрыкIыуи къалъытэр Франджым XVIII лIэщIыгъуэм щыпсэуа маркиз, топыдзэм и офицер, инженер IэщIагъэм езыр-езыру зыхуезыгъэсэжа Клод Франсуа Дороте де Жоффруа д'Аббэщ.

1783 гъэм бадзэуэгъуэм и 15-м Лион къалэм пэгъунэгъуу щежэх Сонэ псым зи гугъу тщIа маркизым и жэрдэмкIэ траутIыпщхьащ дунейм щыяпэ дыдэ бахъэрызекIуэ кхъуафэр, нэхъ пыухыкIауэ къэдгъэлъагъуэмэ, пироскафыр (алыджыбзэщ, «пир» - мафIэ, «скафос» - кхъухь).

Тонни 182-рэ зи хьэлъагъ кхъухьыр и пIэ изыгъэкIын хуейуэ IэщIагъэлIым къигупсысар захуабзэу лъэгум траукъуэдия, цилиндр закъуэ фIэкIа зыпкърымылъ, бахъэкIэ лажьэ Iэмэпсымэ «зыIэщIэлъырт».

Зэрызэхэгъэувам и гугъу тщIымэ, пхъэкIэ зэщIэIулIа зызыгъэкIэрахъуэ ухуэныгъэм къэзыгъэзэж IэмалкIэ кърихуэкI пкъыгъуэм (поршень) къухьым и бгъуитIымкIи щхьэл щIыкIэу щыкIэрыгъэбыдыхьа шэрхъышхуитIу къыпыщIар ирихужьэу, абыхэм я хьэнцэхэмкIэ псыр зэращIригъэтхъурт.

Пироскафыр псым и жапIэм пэщIагъэувэу щрахужьэм, кърикIуэнур зыфIэгъэщIэгъуэн куэд къызэхуэсат. АрщхьэкIэ, метр 365-рэ фIэкIа зымыкIуа кхъуафэм псыIум зыкIэригъэзэгъэжын хуей хъуащ - бахъэрылажьэ Iэмэпсымэу къезыхуэкIым езы къухьыр, къыпхуэмыцIыхужын хуэдизу, иудыныщIати.

Ар зигу щIыхьа маркизым и къэпщытэныгъэхэм адэкIэ пищэжыфатэкъым, Iэмэпсымэ телъыджэу къигупсысар зэрыригъэфIэкIуэн мылъкурэ ахъшэрэ къэралым и унафэщIхэми хьэрычэтыщIэхэми къызэрырамытам къыхэкIыу.                                               

АрщхьэкIэ, гъащIэр и пIэ иткъым. БахъэрызекIуэ кхъуафэхэр ящIын абы щхьэкIи къагъэнакъым. Маркизым кърихьэжьа Iуэхум нэгъуэщIхэм пащащ. Пэжщ, а щIыкIэм тету иужькIэ къэунэхуахэри зищIысыр къызыгурымыIуэхэри щыIащ, уеблэмэ апхуэдэхэр нэхъыбэт, къадэзыIыгъхэм нэхърэ.

Я нэхъыбэм ягу ирихьыртэкъым бахъэрызекIуэ-мафIэрызекIуэхэм Iугъуэ куэд дыдэ къызэрызыхаутIыпщыкIыр. Iуэхум хэзыщIыкIыу зыкъэзылъытэж гуэрхэми жаIэрт, кхъуафэ лIэужьыгъуэщIэхэр, псыхэмрэ хыжьеймхэрэ къинэмыщIа, тенджызи хышхуи темыхьэфыну.

АрщхьэкIэ, ищхьэкIи зэрыщыжытIащи, гъащIэр и п1э иткъым. Ауэрэ здекIуэкIым, 1816 гъэм къыщегъэжьауэ Европэ щIыналъэм и псыежэх нэхъ инхэм бахъэрызекIуэ кхъуафэхэм пIалъэ пыухыкIам тету къыщакIухьу щIадзащ. Псалъэм папщIэ, Германием а щIыкIэм тету щаухуа кхъухь цIыкIухэри псы ежэххэу Рейнрэ Шпреерэ траутIыпщхьащ.

Апхуэдэу щыт пэтми, цIыхухэм зыкъомрэ ягу иримыхьу къекIуэкIащ бахъэрызекIуэхэр кIэгъуасэрыхьу зэрыщытыр, нэгъуэщIу жытIэмэ, къыщыхутэ Iэхэлъахэр узыпхымыплъыф Iугъуэм зэрыщIигъанэр.

Хым дызытепсэлъыхь и техьэкIэм пщIэ нэхъ хуащI щыхъуари хуэфащэ гулъытэ щигъуэтари «хыдзэлI нэсу» зыкъэзылъытэж зыбжанэм Атлантикэ хышхуэр и бгъуапIэмкIэ, къащыщI щымыIэу, бахъэрызекIуэхэмкIэ зэпаупщIа иужькIэщ.

Хым тет кхъуафэхэм я лъэхъэнэщIэм и щIэдзапIэу къалъытэр 1838 гъэращ. Абы щыгъуэщ «Сириус» кхъуафэм жэщ-махуэ 18-рэ сыхьэти 10-м къриубыдэу Атлантикэр щызэпиупщIар.

Ауэ, бахъэрызекIуэхэм чэтэн жьыхьхъэр (парусхэр) иджыри куэдрэ дыщIагъуащ, «кхъухь лIэужьыгъуэщIэр зыгъэлажьэ хьэкур е зэIохьэ, е абы ирадзэ фIамыщIым псы макIуэ» жаIэрти.