Нартхэр. Адыгэ эпос

Адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ, зэрыин хъугъуэфIыгъуэхэм ящыщщ Нарт эпосыр. ЛIыхъужьыгъэ инхэмкIэ, къэхъукъащIэ къызэ­рымы­кIуэ­хэмкIэ гъэнщIа а хъыбарылъэ хьэлэмэтым и лъабжьэхэр ­аддэ жыжьэ къыщожьэ. ЩIэ­ныгъэлIхэм зэрыхуа­гъэфащэмкIэ, ар щыIэщ ди эрэм ипэж ита социальнэ зыу­жьыныгъэм и езанэ илъэс миным. Ди лъэпкъым къикIуа тхыдэ гъуэгуанэр, дяпэ ита нэхъыжьыфIхэм яIа псэукIэр, дуней еплъыкIэр, гупсысэкIэр лъэныкъуэ куэдкIэ къыщыгъэлъэгъуа нарт хъыбархэмрэ пшы­налъэхэмрэ ди блэкIам и даущыр ди деж къэзыхьэса, адыгэм ди блэкIамрэ нобэмрэ зэпызыщIэ лъэмыжщ. Жы­пIэнурамэ, Нарт эпосым хуэ­дэу лъэпкъым дгъэлъапIэ нэгъуэщI IуэрыIуатэ лIэужьы­гъуэ димыIэми ярейщ адыгэхэм. 

А псоми теухуа псалъэмакъ купщIафIэ дыгъуасэ ще­кIуэкIащ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым. Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Гъэ­зэщIакIуэ гупым и зи чэзу зэхуэсым хыхьэ лэжьыгъэхэм къы­зэщIиубыдэу къызэрагъэ­пэщащ «Адыгэ нарт эпосыр лъэпкъым и псэкупсэ щэнхабзэм и фэеплъ гъуэзэджэщ» фIэщыгъэр зиIа щIэныгъэ-практикэ конференцышхуэр. 
Зэхуэсышхуэр къызэIуихащ икIи иригъэкIуэкIащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ, къэрал, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Сэхъурокъуэ Хьэу­тий. Конференцым кърихьэ­лIахэм фIэхъус гуапэ яриха нэужь, ар къытеувыIащ   зэ­хуэ­сым и утыку щрахьэну Iуэху­гъуэхэм, тепсэлъыхьащ Нарт эпосыр адыгэхэм илъэс мини 100 куэд лъандэрэ къадекIуэкI фIыгъуэу зэрыщытым. Ап­хуэдэуи къыхигъэщащ ди къэралышхуэм щыпсэу дэтхэ-нэ лъэпкъми, ар куэдми и бжыгъэкIэ мащIэми емылъытауэ, я щэнхабзэр, литературэр, анэ­дэлъхубзэр яхъумэжын папщIэ УФ-м и унафэщIхэм Iэмал псори къызэрыхузэрагъэпэщым, ахэр ди Хэку иныр зэрыпагэ, зэрыгушхуэ къулеигъэ нэхъыщхьэхэм зэрыхалъытэм. 
АдэкIэ псэлъапIэр хуит хуа­щIащ «Нартхэр. Адыгэ эпос» томиплI хъууэ къыдэкIа тхылъ абрагъуэм елэжьа щIэныгъэлIхэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм къикIа еджагъэшхуэхэм, ди республикэм пщIэрэ щIыхьрэ щызиIэ цIыху цIэрыIуэхэм, хэкупсэхэм. 
- Лэжьыгъэ къызэрымыкIуэщ Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и щIэныгъэлI­хэм зэфIахар. Зэман кIыхькIэ дызэлэжьа къыдэкIыгъуэм и мыхьэнэр къыпхуэ­мы­лъы­тэ­ным хуэдизу инщ, абрагъуэщ. Абы нэхъапэIуэкIэ къыдэкIауэ щыта нарт хъыбархэмрэ пшыналъэхэмрэ щызэхуэтхьэсыжа къудейкъым, атIэ тхылъхэм ахэр къыщыхьащ адыгэбзэкIи урысыбзэкIи, ди лъэпкъ Iуэ­рыIуатэр, щэнхабзэр зыфIэ­хьэлэмэт нэгъуэщI лъэпкъхэми абыхэм щыгъуазэ зы­хуа­щIы­фын хуэдэу. КъинэмыщIауэ, къыдэкIыгъуэм ихуа тхыгъэ къэс кIэщIэтщ ар къызыIуэтэжам, зытхам, щатха щIы­пIэмрэ зэманымрэ ятеухуа хъыбархэр, - къыщыхигъэщащ и док­ладым КъБИГИ-м и пашэ, «Нартхэр. Адыгэ эпос» проектым и унафэщI икIи и къызэгъэпэщакIуэ, лъэпкъ еджагъэшхуэ, профессор, ЩIДАА-м и академик Дзэ-мыхь Къасболэт. - Лъэпкъым и дуней еплъыкIэм и лъабжьэр къы­зыхэщ нарт хъыбархэмрэ ­пшыналъэхэмрэ я деж къыщежьащ жьэрыIуатэбзэм и зыужьыныгъэри. 
Дзэмыхьым зэрыжиIамкIэ, лъэпкъ щэнхабзэм и фIыгъуэу къэтлъытэ нарт эпосым тхыгъэхэм, тхылъхэм нэмыщI, зыщегъэужьыпхъэщ сурэт гъуа­зджэми, уэрэдхэми, сабийхэм папщIэ къыдагъэкI таурыхъ жанрхэми. Апхуэдэу лъэпкъым къыщIэувэ щIэблэр нэхъри ешэлIа хъунущ абыхэм. 
КъыкIэлъыкIуэу псалъэ зрата Гъут Iэдэм, «Нартхэр. Адыгэ эпос» тхылъыр къыдэгъэ­кIы­ным хуэщIа лэжьыгъэхэм, ар дунейм къытехьэным зи гуа­щIэрэ щIэныгъэ куэдрэ езыхьэлIа лъэпкъ еджагъэш­хуэр, тепсэлъыхьащ тхылъым и Iыхьэхэмрэ абы ехьэлIауэ щIэныгъэлIхэм зэфIаха лэ­жьыгъэхэмрэ зэрызэхэт щIы­кIэм. 
- Псом япэрауэ жысIэнура-щи, акъыл зэхэдзэрэ зэфIэкI зэкъуэтым къигъэщIа мы тхылъыр дунейм къызэры­техьам къегъэлъагъуэ адыгэ­хэм абыкIэ диIэ еплъыкIэхэр зэрызэтехуар, зы гупсысэмрэ псалъэмрэ дытет зэрыхъуар, - жиIащ Гъутым. - «Шыхулъа­гъуэкIэ лъэпкъым къытхуэкIуа лIыхъужьхэм» ятеухуа а лэ­жьыгъэр къызэретхьэлIа щIы­кIэм дытепсэлъыхьмэ, ар Iыхьи­щу зэщхьэщыхауэ екIуэ­кIащ. ЯпэщIыкIэ дэ зэхуэтхьэсыжащ нарт хъыбаррэ пшыналъэу дунейм къытехьауэ, щаIуэтауэ, щыжаIауэ щыIэхэр. КъыкIэлъыкIуэу, абыхэм дахэплъэжащ, дджащ, япкърылъ купщIэр, гупсысэр, акъылыр сэтей къызэрытщIыным ды­хущIэкъуу. Абы иужькIэ де­лIэлIащ а псори лъэпкъым и цIыхухэм я деж нэтхьэсыным. 
Гъут Iэдэт тепсэлъыхьыжащ япэу, 1941 гъэм, къы­дэкIа «Нарт­хэр» тхылъым ихуэгъахэр зэрызэхуахьэсауэ щытам, къыкIэлъыкIуэу а Iуэхум куууэ елэжьа лъэпкъ щIэныгъэлIхэу ХьэдэгъэлI Аскэр, Шортэн Аскэрбий, КъардэнгъущI Зырамыку, нэгъуэщIхэми я зэ­фIэкIым кърикIуахэм. Мы­хьэнэшхуэ яIащ 1951, 1974 гъэм къыдэкIауэ щыта «Нартхэр» тхылъхэм. Абыхэм яхэттт «Совет къэралым ис лъэпкъхэм я эпосыр» къыдэкIыгъуэ щхьэ­хуэхэу СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием Дунейпсо ­литературэмкIэ и институтым и жэрдэмкIэ дунейм къытехьахэри. Абы щыгъуэм япэу къэ­ралым къыщыдагъэкIахэм яхэ­хуауэ щытащ «Нарт эпосыр», адыгэбзэкIи урысыбзэкIи тхауэ. 
«Нартхэр. Адыгэ эпос» тхы­лъым теухуауэ конференцым и утыкум куэд къыщыпсэлъащ. Апхуэдэхэщ КъБИГИ-м и щIэныгъэ лэжьакIуэхэу Бы­хъурэ Мухьэмэд, БакIуу Хъанджэрий, Хьэвжокъуэ Людми-лэ, Хьэгъэжей Лянэ, Адыгэ Республикэм Гуманитар къэ­хутэныгъэхэмкIэ и институтым и IэщIагъэлIхэу Къуиикъуэ Асфар, нэгъуэщIхэри. ХамэщI щыпсэу ди лъэпкъэгъухэри щыгуфIыкIащ тхылъышхуэм. Абыхэм я цIэкIэ онлайн щы­тыкIэм тету тхылъыр къыдэзыгъэкIахэми конференцым хэтхэми Тыркум къипсэлъыкIри ­гуапэу къехъуэхъуащ Къущхьэ Догъэн. Псалъэ зратахэм ящыщ дэтхэнэри ехъуэхъуащ апхуэдэ лэжьыгъэшхуэ зэфIэ­зыха щIэныгъэлI гупым. Ипэ­жыпIэкIэ, фIыщIэ ин яхуэфащэщ къыдэкIыгъуэ къызэ­ры­мыкIуэм елэжьа щIэныгъэлI-хэу проектым и унафэщI Дзэ­­мыхь Къасболэт, Гъут Iэдэм, Быхъурэ Мухьэмэд, Нало Заур, ЦIыпIынэ Аслъэн, Табыщ Мурат, Хьэгъэжей Лянэ сымэ, тхылъым и рецензентхэу БакIуу Хъанджэрийрэ БищIо Борисрэ, ар къыдэкIыгъуэм хуэзыгъэхьэзыра Гъут Лянэ, тхылъыр зи сурэтхэмкIэ ягъэ­щIэрэщIа Бырсыр Абдулыхь, Къармокъуэ Аслъэн, Натхъо Зэчий, ПэтIуашэ Феликс сымэ, нэгъуэщIхэми. 
Куэдым яфIэхьэлэмэтащ конференцым къыхузэрагъэпэща гъэлъэгъуэныгъэри. Зэхуэсыр щекIуэкIа пэшышхуэм ухуэ­зышэ щIыхьэпIэм щыплъа­гъурт нарт лIыхъужьхэм ятеу­хуауэ къыдэкIауэ щыта тхылъ зэмылIэужьыгъуэхэр, тхыгъэ­хэр, иужьрейуэ дунейм къы­техьа томиплIым ихуа сурэтхэм ящыщ куэд. Абыхэм гупсэхуу щыгъуазэ зыхуащIащ конференцым кърихьэлIахэм. 
ЩIэныгъэ конференцым  щыжаIа псори къызэ­щIи­къуэ­жащ Сэхъурокъуэ Хьэутий. Зэхуэсым и кIэухыу абы и хьэ­щIэ лъапIэхэм тыгъэ хуащIащ «Нартхэр. Адыгэ эпос» томиплI хъууэ къыдэкIа тхы­лъыр. АбыкIэ зыхуэупсахэм ящыщщ РАН-м и академик, адыгэ еджагъэшхуэ Иуан Пётр, КъБР-м ЦIыхум и хуитыныгъэхэмкIэ уполномоченнэ Зумакулов Борис, уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ Гъэсашэ Наталье, къэрал, жылагъуэ лэжьакIуэ Берд Хьэзрэталий, нэгъуэщI­хэри. Ди гуапэ зэрыхъущи, тхы­лъыр тыгъэ гуапэу зратахэм яхэхуащ лъэпкъ журналистхэу, республикэм и хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм я лэжьакIуэхэу ­Ширдий Маринэ, Жыласэ Маритэ, Мэремкъул Ларисэ, Сэралъп Самарэ сымэ. 
«Нартхэр» игъащIэкIи мы­кIуэдыжыну адыгэ лъэпкъым къыдекIуэкI художественнэ ­лъапIэныгъэщ, дунейпсо щэнхабзэм увыпIэ щхьэхуэ щы­зыубыд хъугъуэфIыгъуэщ. Еджа­гъэшхуэхэм ящыщ куэ­дым ар хуагъадэ пасэрей алыдж усакIуэ-узэщIакIуэ цIэ­рыIуэ Гомер и «Илиада»-мрэ, «Одиссея»-мрэ, ижь зэманым псэуа индие узэщIакIуэ Вьясэ и «Махабхаратэ»-м. Лъэпкъпсо мыхьэнэ зиIэ «Нартхэр» лIы­хъужь эпосыр, дызэрыгушхуэ щIэин лъапIэр къэкIуэну щIэб­лэхэм яхуэзыхъу­мэ­фын, яIэры­зыгъэхьэфын дрехъу иджырей лъэхъэнэм щыпсэу адыгэхэри!