Зауэм и бэлыхьхэр

ТекIуэныгъэ Иным и махуэшхуэм ирихьэлIэу ди щIэджыкIакIуэхэм ящыщ куэд къыддогуашэ а мафIае лъэхъэнэм теухуа гукъэкIыжхэмкIэ. Апхуэдэщ «Адыгэ псалъэ» газетым и ныбжьэгъуфIхэм ящыщ, РСФСР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ, УФ-м егъэджэныгъэмкIэ и отличник Шыгъушэ Хьэбас МэчрэIил и къуэм ди газетым къитхари. Ар Хьэбас и анэм къыжриIэжауэ щыта зауэ хъыбархэм ящыщщ.

«Нэмыцэхэр Зеикъуэ къызэрыблагъэм и хъыбар шынагъуэ къэIуати, цIыхухэр зэхэзежэрт. Къызыхуэтыншэу зэщIэузэда къару фIыцIэ иным упэщIэтыныр тынштэкъым, ауэ ди сэлэтхэм къуажэр ямытын мурад яIэу загъэбыдэу щIадзащ. Гъуэгу гъунэхэмрэ лъагапIэхэмрэ гуп-гупурэ сэлэтхэр щотIысыкI. Къуажэ мэжджытым и пщIантIэшхуэм топ щыхатIащи, ищхъэрэкIэ йоплъых. Махуэр шэджагъуэ нэблэгъауэ дуней даущыншэр къызэтрикъутэу гъуагъуэ макъ къэIуащ. «КъокIуэ, къокIуэ», - зэрыгъэкIийрт уэрамым дэт цIыхухэр, бгъэ зыщхьэщыхьа джэджьей быну, унэхэм зыщIадзэжурэ. Нэмыцэ кхъухьлъатэу кIэ дыкъуакъуэ жыхуаIэр япэу тлъагъуу арат, - жиIэжырт си анэм. - Абы псори зригъэлъагъуну тIасхъэщIэхыу къежьауэ арат. Шынагъуэр тщхьэщыкIыу унэм дыкъыщыщIэкIам, ди топауэхэм унафэ къытхуищIащ, унэм дыщIэкIыу нэхъ жыжьэ дыIукIыну, е щIыунэ зиIэ унагъуэхэм дыкIуэну.

Дышынами, щIэкIыпIэ дгъуэтыжынутэкъым, дыкъихъумэну гугъапIэу диIэ зэчыр закъуэр нэмыцэм къадза топышэм и къачэ макъым хэкIуадэурэ жытIэу щIыунэм дыщIэст. МакъкIэ къатщIэрт ди топауэхэм лъэкI къамыгъанэу удын зэрадзыр. Алыхьым гущIэгъу къытхуищIащ, жэщ гузэвэгъуэр зэфIэкIри нэху щащ. Ауэ узижагъуэным иулъагъу дэ тлъэгъуар! Хьэблэр къыпхуэмыцIыхужыну зэхэкъутат, унащхьэхэр къехуэхауэ, жыгхэр къэджэлауэ, Iэщхэр зэтриукIауэ къулейсызыгъэшхуэт.

Жэщым дызыхэта гужьеигъуэмрэ хьэдэ гуузхэмрэ ди гур цIыкIу ящIат. Пщыхьэщхьэм унэм сыщIыхьэж пэтрэ, шыгъуэгумкIэ къиIукIыу щэIу макъ зэхэсхащ. Сышынапэу, си дэлъху Чэмал цIыкIу си гъусэу кIарц гуэрэным дыхыхьащ. Топгъауэхэм ящыщ зы сэлэтыр уIэгъэ хьэлъэт, лъы куэд фIэкIуэдати, укъищIэртэкъым. Чэмал цIыхухъухэм деж згъажэри, псынщIэу къызэхуэсащ. Нэхъ гъэпщкIуа щыхъуну къалъытэри, уIэгъэр мэжджытым щIалъхьащ.

А сэлэтым махуэкIэрэ дыкIэлъыплъу, дгъашхэу, и уIэгъэр дгъэкъабзэурэ гъущыжри тхьэмахуэм и кIуэцIкIэ къызэфIэувэжат. Сэ чэзур къыслъысати, си дэлъху цIыкIур зыщIызгъури, шэ зэрыт кхъуэщын цIыкIурэ зы чыржынрэ пшапэр зэхэмыуэу хуэсхьащ. Зи лъакъуэр мыхъужыпа ди сэлэтыр мэкъу удам хэсти, хуэмурэ къэтэджри хуэтхьар тIихащ. «Спасибо», - жиIэри шхэн щIидзащ. ЗыдмыIэжьэу дыкъыщIэкIыжыну зыкъыщыдгъазэм, нэмыцитI ныщIыхьащ, я фочыр шияуэ. Сэ сыкъащтэри, си дэлъху цIыкIур зэскъузылIащ. ФочыпэкIэ къыдэIунщIурэ зи фэр пыкIауэ щыт сэлэтым дыбгъэдагъэуващ. Си гур къикIэзызыкIащ. Си щхьэр згъейртэкъым, си дэлъху зи псэугъуэ сабийр къезгъэлыну лъэныкъуэкIэ IузгъэкIуэтащ, ауэ нэмыцэм фочыпэкIэ къызидзылIэжащ. Ажалыр къызэрыплъ фочыпэм си нэр тедияуэ сыкIэзызырт. Си гугъащ асыхьэту щыри даукIыну. Зым гущIэгъу хэлъу къыщIэкIынти, и бзэкIэ зыгуэрхэр жиIащ, къэIэбэри фочыпэр щIым нэс иришэхащ. Тхьэм ещIэ абыхэм я псэр щабэ къэзыщIар, псэ ягъэныну хуейуэ къыщIэкIынтэкъым. Зыр щIэкIри, куэд дэмыкIыу къыщIыхьэжащ, блэгущIэм щIэбгъакъуэ хъун пхъэ дыкъуакъуэ иIыгъыу. ЩтэIэщтаблэ хъуа ди сэлэтым иритри, тэрмэш защIэкIэ къыгуригъэIуащ лъэныкъуэ зригъэзын зэрыхуейр. Зи гур къызэрыгъуэтыжа сэлэтым кхъуэщыныр къысхуишиижащ. «Наши недалеко, доберусь» - жиIэри, пшапэ зэхэуам хэкIуэдэху дыкIэлъыплъурэ уэрамымкIэ къыдэкIри, ипщэкIэ дригъэзеящ. Ди дзэм зыкъаублэрэкIыжа нэужь, зыщIэлъа мэжджытым сэлэт гуп и гъусэу къыIухьэжауэ жаIэж ар. Топгъауэхэм я кхъащхьэм «щыгъуэ фочауэ» хуагъауэри, хьэблэм фIыщIэ къыхуащIу дэкIыжат ди зауэлIхэр.

Нэмыцэхэр къуажэм къыдыхьауэ щызеуэрт. Унэ нэхъ зэгъэпэщахэм щIэсхэр къыщIахуурэ езыхэр щIэтIысхьэрт. Зи бзэ ямыщIэ хьэкIэкхъуэкIэхэм цIыхухэр апхуэдизкIэ ящышынэрти, уэрамхэм зэхэзекIуэр щымащIэт, хьэ дыдэхэми загъэпщкIурт. Ауэ езыхэр къежьэрти, джэд ягъуэтми, мэл ягъуэтми, джэдыкIэ ягъуэтми - псори зэщIащыпэрт.

Гуауэ куэд къытхуахьащ нэмыцэ зэрыпхъуцакIуэхэм. Си анэшхуэ Дисэ яIэщIэкIуэдащ абыхэм. Абыхэм я топышэм ихьащ си анэр, си дэлъху Лъостэн, си шыпхъу Лалусэ. Си дэлъху нэхъыщIэ Барэсбий и куэ лыпцIэр къриудауэ уIэгъэ хъуат.

Нэмыцэхэр ди къуажэм куэдрэ дагъэсакъым - ди дзэм зыкъаублэрэкIри, дахужащ. Ауэ сыт хуэдиз гуауэ абы къызэранэкIар? Зауэм и пшэ фIыцIэр тщхьэщыкIа къудейуэ, хъыбар гуауэ къэIуащ: балъкъэр лъэпкъыр, цIыкIуи ини Хэкум ираш, жари. Ди адэр лъэпкъкIэ балъкъэрт. Ар дауэ? Нэмыцэм ди унагъуэм и зэхуэдитIыр зэтриукIауэ, къэнар советскэм кIуэдыпIэ ишэу? Ар цIыхугъэми хабзэми кьемызэгът. Сэри ди лъэпкъыр здашэм сыкIуэнути, си гуащэр къакIуэри: «Уэ уадыгэ нысэщ, Шыгъушэ унэцIэр зыбохьэ, зауэм щыIэ уи щхьэгъусэр къэбгъанэу дэнэ уздэкIуэнур? СабиитIыр дэнэ здэпхьынур?»

 ЦIыхуфэр Iувщ, а псори си фэм дэхуауэ щытащ…».