ХъуэпсапIэр уи фIэщ хъумэ…

ЩIалэгъуалэм я гъэсэныгъэм куэд щIауэ гулъытэ хуэзыщIщ нобэ «Пашэхэм я зэщIэхъееныгъэ» урысейпсо жылагъуэ зэгухьэныгъэм и Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ къудамэм и унафэщI Шыпш Аслъэн. Уеблэмэ Шыпшым къыхуагъэфэщауэ щытащ Урысей Федерацэм и Президентым щIалэгъуалэ зэчиифIэхэм ядэIэпыкъунымкIэ и саугъэтыр.

Пионерхэм я зэгухьэныгъэм ирагъэщхь IуэхущIапIэм и пашэм къиухащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и юридическэ факультетыр. Дипломыр къыIэрыхьа нэужь, илъэси 8-кIэ а еджапIэ нэхъыщхьэм щригъэджащ. Сыт щыгъуи гуапэу топсэлъыхьыж езыгъэджахэмрэ университетым щигъэкIуа илъэсхэмрэ.

«Дыщыстудентым лекцэхэм щIадзэным зы сыхьэт иджыри иIэу дыкIуэрт. Абы и щхьэусыгъуэр - япэ сатырхэр дубыду, егъэджакIуэм нэхъ пэгъунэгъуу дыщысу, и зы псалъи блэдмыгъэкIыу дедэIуэнырт, - жеIэ Шыпшым. - Сэ икъукIэ сахуэарэзыщ сезыгъэджахэу ГъукIэпщокъуэ Мурат, Целоусовэ Анусэ, ДыщэкI Мадинэ, Блий Риммэ, Щокъум Юрий, ХьэцIыкIу Асият сымэ, нэгъуэщI куэдми. Си гуапэщ апхуэдэ цIыху гъуэзэджэхэр, IэнатIэм пщIэ щызиIэхэр, зи щIэныгъэрэ зэфIэкIкIэ IэщIагъэлI нэсхэр си егъэджакIуэу зэрыщытар. Иджы нобэ дэ ди къалэн хъужащ къыдата щIэныгъэр къыкIэлъыкIуэ щIэблэм яIэрыдгъэхьэныр».

А къалэныр Шыпшым зыхуигъэувыжауэ жыпIэ хъунущ. Школым щыщIэсам ар езыр «октябрята»-ми хэтыну хунэсати, а сабий зэгухьэныгъэр щылъэлъэжам, щыгугъат абы ещхь гуэр мыгувэу къэралым и сабий псоми къыхузэрагъэпэщыну.

- СощIэж, школыр къэзуха нэужь, Къэбэрдей-Балъкъэрым и япэ Президент КIуэкIуэ Валерэ тхыгъэшхуэ хуезгъэхьат республикэм сабий-ныбжьыщIэ, щIалэгъуалэ зэгухьэныгъэ къыщызэрагъэпэщу, «Молодая Республика» цIэр фIащыну селъэIуу. Уеблэмэ уставым и проектри зэхэслъхьат», - игу къегъэкIыж Аслъэн.

Ауэ Шыпшым и хъуэпсапIэр къыщехъулIар илъэс тIощI дэкIа нэужьщ. 2022 гъэм бадзэуэгъуэм и I4-м къэралым къыщыунэхуащ сабий зэгухьэныгъэ нэхъ ин дыдэр - «Пашэхэм я зэщIэхъееныгъэ» зыфIащар. Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэ щIыналъэ къудамэм и унафэщIуи Аслъэн хахат.

«Мы зэгухьэныгъэм хыхьэфынущ зи ныбжьыр илъэси 6-м къыщыщIэдзауэ 25-м нэс школакIуэхэр, колледжхэмрэ еджапIэ нэхъыщхьэхэмрэ щIэсхэр.  Абыхэм я гъэсакIуэ хъуфынущ педагогикэ еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэс студентхэр, волонтёрхэр, адэ-анэхэр, егъэджакIуэхэмрэ IэщIагъэлIхэмрэ. Къыхэзгъэщынщи, япэ махуэхэм щегъэжьауэ зэгухьэныгъэм ди республикэм щIэгъэкъуэн лъэщ щигъуэтащ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Казбек «Пашэхэм я зэщIэхъееныгъэм» и япэ гъэсакIуэ хъуащ, лэжьыгъэр зыубзыху советым и унафэщIщ», - къыхегъэщ Шыпшым.

 «Пашэхэм я зэщIэхъееныгъэм» щIыналъэ Iуэху гъэщIэгъуэн куэд егъэзащIэ. Абыхэм ящыщщ «Зарница 2.0», «Тхыдэм и ХъумакIуэхэр», «Унагъуэ», нэгъуэщIхэри. Апхуэдэуи щхьэпэ хъуащ хабзэхэмрэ джэгукIэхэмрэ къэгъэщIэрэщIэжыным хуэгъэпса «Ди уэрамым къыдэкIа щIалэхэр» проектыр. Гулъытэшхуэ хуащI сабийхэр еджэным, езыр-езыру заужьыным тегъэгушхуэнми - «ХъуэпсапIэр уи фIэщ щIы» Iуэхур аращ зытеухуар.

Ди зэманым къагъэщIэрэщIэжын щIадзащ сабийр лэжьыгъэм щIэпIыкIыныр: а щIыкIэм тету ягъэзащIэхэм ящыщщ школхэм агроклассхэр къыщызэрагъэпэщыныр.

- «Пашэхэм я зэщIэхъееныгъэр» сабий псоми я зэгухьэныгъэщ. ФIыуэ еджэхэм, олимпиадэхэм щытекIуахэм я мызакъуэу, еджэнкIэ нэхъ хуэмыхухэми, зеиншэхэми, адэ-анэм я нэIэм щIэмыту къэна сабийхэми.  Зэгухьэныгъэр хущIокъу республикэм ис дэтхэнэ сабийми и Iуэху еплъыкIэм зыщигъэгъуэзэну, и гугъуехьхэр зригъэщIэну. Ар нобэ Iэмал гъуэзэджэщ дызэкъуэувэу ди бынхэм сэбэп дахуэхъуным теухуауэ», - жеIэ Аслъэн.

2024 гъэм Шыпшыр КъБР-м и Парламентым и депутату хахащ икIи мы зэманым ар ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмкIэ, физическэ щэнхабзэмкIэ, спортымрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ, Жылагъуэ шынагъуэншагъэмрэ Iулъхьэм пэщIэтынымкIэ и комитетхэм хэтщ. Абдежи Аслъэн жэуаплыныгъэ мынэхъ мащIэ зэрихьыр къыгурыIуэу и къулыкъум пэрыхьащ. 1990 гъэхэм ебгъуанэ классым щIэсу юрист хъуныр зи хъуэпсапIэ нэхъыщхьэ хъуа щIалэр набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъырт къэралми ди щIыналъэми щекIуэкI политикэ Iуэхухэм. Уеблэмэ и адэм елъэIури, урысей, парламент газетхэр къригъэщэхуурэ зы къыдэкIыгъуэ блимыгъэкIыу Аслъэн ахэр щIиджыкIырт.

«СфIэгъэщIэгъуэну седаIуэрт политикэ парт зэхуэмыдэхэм хэтхэр зэрызэпсалъэм, унафэ зэращIым. Нобэ политик ныбжьыщIэхэм я жэрдэмхэр зэрыпхагъэкIыр, щIалэгъуалэм я Iуэху еплъыкIэр къызэралъытэр щIэблэм щалъагъукIэ, Хэкум хуэщхьэпэну, жылагъуэ Iуэхухэми хэтыну нэхъ тогушхуэ, - жеIэ абы. - Зы Iуэху сигу къокIыж: КъБКъУ-м и юридическэ факультетым сристуденту, етIуанэ курсым нэхъыфI дыдэу слъагъу дерсымкIэ (Урысей Федерацэм и къэрал ухуэкIэр хабзэкIэ Конституцэм зэрыщIигъэбыдэр) дригъэджащ мы зэманым КъБР-м и Iэтащхьэмрэ Правительствэмрэ я лIыкIуэу КъБР-м и Парламентымрэ суд IуэхущIапIэхэмрэ щыIэ ДыщэкI Мадинэ. Сыщымыуэмэ, абы щыгъуэм ар хабзэубзыху IуэхущIапIэм ЗаконодательствэмкIэ, хабзэмрэ щIыпIэ унафэр зехьэнымкIэ и комитетым и унафэщIт. Сытегушхуэри, абы сыбгъэдыхьат, гъэмахуэм си практикэр Парламентым щызгъакIуэ хъунрэ мыхъунрэ къэсщIэну. Абы си гукъэкIыр къыздиIыгъри, хабзэубзыху IуэхущIапIэм сагъэкIуауэ щытащ. Ар 2002 гъэрати, хабзэубзыху Iуэхум ехьэлIауэ япэ лъэбакъуэхэр абдеж щысчауэ къызолъытэ. КъБР-м и Парламентым и ЩIалэгъуалэ палатэр къыщыщызэрагъэпэщми, абы сыхыхьащ.

Шыпшым къыхегъэщ а зэманым палатэм и гъусэу хэта куэд нобэ къэрал IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм зэрыпэрытыр: хэти министрым и къулыкъум, хэти щIыналъэ депутату, хэти хьэрычэт Iуэхум хэзэгъауэ. ЖыпIэнурамэ, абыхэм ЩIалэгъуалэ палатэр еджапIэфI яхуэхъуащ, псом хуэмыдэу хабзэубзыху IуэхущIапIэм и лэжьыгъэр зищIысыр къащIэнымкIэ.

- Нобэ IэмалыфI куэд диIэщ хабзэмрэ хуитыныгъэхэмрэ я лъабжьэр, унагъуэм, лэжьыгъэм ятеухуа законодательствэр, гъащIэм мыхьэнэшхуэ щызиIэ нэгъуэщIхэр щIэблэм я деж нэтхьэсыну, - пещэ ди псэлъэгъум и гупсысэм. - Абы къикIращи, нобэ дыхуейщ хабзэм хащIыкIыу ди щIалэгъуалэр къэдгъэхъуну, Урысейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым я Конституцэхэм ахэр щыгъуазэу, я къалэнхэмрэ хуитыныгъэхэмрэ ящIэу, жэуаплыныгъэ яхэлъу. Абы иджыпсту демылэжьмэ, къэрал хабзэхэр къызыфIэмыIуэху, нэмыплъ езыт, дзыхьмыщI щIэблэщ диIэнур, апхуэдэм, зэрытщIэщи, иужькIэ щIэпхъаджагъэхэр къыдокIуэ. Абы къыхэкIыу дыхущIокъу щIалэгъуалэр Iейм щытхъумэну, езыхэми къалэн зэраIэр къагурыдгъаIуэну. Ар Iэмал зимыIэщ пщIэрэ щIыхьрэ зэрылъ щIыналъэу,  къэралу зыдужьыным теухуауэ.

БАГЪЭТЫР Луизэ.