Нобэ хуэдэ зы мах­уэщ

Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр СССР-м къыщытеуа махуэм щегъэжьауэ Иуан Хьэсэн и Iэщэр игъэтIы­лъа­тэ­къым. Дохъушыкъуей къуажэм къыщалъхуа щIа­лэр псэзэпылъхьэпIэ мызэ-мытIэу ихуащ, гузэвэгъуэ зыбжанэми къелащ. Абы игу илъ зэпытт адыгэ напэр ихъу­мэн зэры­хуейр, и нэгу щIэкIыртэкъым и адэ-анэр, и Iыхьлыхэр, и Къэбэрдейр. Арат и къарур хуэдипщIкIэ щIэбагъуэр, бий илъэгъуамэ, гужьгъэжькIэ и гур щIэя­тэр…

Иуан Хьэсэн яхэтащ Ленинград зыхъумахэм, Прибалтикэр хуит къэзы­щIыжахэм. Ар Европэм и щIыпIэ куэдми щызэуащ. Зэрихьа лIыгъэм папщIэ дамыгъэ лъапIэхэри къратауэ Германием нэсащ.

1945 гъэ, гъатхэпэ мазэ. Ди дзэхэр Берлин гъунэгъу хуэхъуат. Ауэ иджыри бийм и къару илът. «Зы совет зауэлI Одер къызэпрыдгъэкIын­къым», - жаIэу нэмыцэхэм а псым и адрыщI ныджэм зыща­гъэбыдэ. Ауэ жыIэзы­фIэщ­хэм я мурадыр къайхъу­лIа­къым.

Жэщ гуэрым Иуаным и ротэр щэхуу Одер и адрыщI ныджэм зэпрокI. Япэ ищахэм псы Iуфэм зыщагъэбыдэ.

Нэху щыху увыIакъым за­уэлIхэр - зыдэсыну щIытI­хэр къатIащ, я Iэщэхэр бийм хуа­гъэпсащ. Нэху зэрыщу, Иуа­ным и гупым бийм еуэн щIедзэ. АрщхьэкIэ къарухэр зэхуэдэтэкъым. «Фыкъы­зыхэ­кIа псым фыхэтхуэжынщи, федгъэтхьэлэнщ», - жы­хуаIэу нэмыцэхэр къобгъэры­кIуэ, ди зауэлIхэм яIыгъ щIы кIапэм, уэ къехым хуэдэу, шэр къытрагъэлъалъэ. Ауэ Иуаным и ротэм бийм худичыхыркъыми, зэхэуэр нэхъри гуащIэ мэхъу. Шэхэр мэфий, щIыр дэзджыз­джу гранатэхэмрэ топышэхэмрэ къоуэ. Фашисту яукIыр куэд мэхъу, ауэ совет зауэлIхэри хокIуадэ. ИтIани дыдейхэр псым къызэпры­кIыху зыIыгъын хуейт. ИкIи заIыгъащ.

Абы хэту ди дзэхэр псы Iуфэм къыщитIысыкIыу хуе­жьати, Иуаным зыкъеIэт­ри, маджэ: «Ей, маржэ хъужыхэнхэ, нобэ хуэдэ зы мах­уэщ Хэкум дэ Iэщэ къыщIы­ди­тар… ЗыкъэфIэт!».

Командирыр япэ иту ди зауэлIхэм ебгъэрыкIуэн щIа­дзэ. Бийм зыхуэIыгъакъым - икIуэ­тащ.

А пщэдджыжьым Хьэсэн и ротэм фашисту щэм нэс зэтриукIащ.

ШэджагъуэхуэкIуэу ротэр нэмыцэ къуажэ гуэрым ды­хьащ. ЗауэлIхэр езэшат, зэхэу­фIеяхэт. Ауэ ахэр хунэсакъым загъэпсэхунуи за­гъэ­къэбзэ­нуи…

Ротэр, пщэдджыжьым щызэуа щIыпIэмкIэ йокIуэтыжри, бийм потIыс. Хъурея­гъыр иращэкIыу езырызекIуэ машинэхэр къоблагъэ. Иуаным унафэ ещI: «Къэсыпа нэужь­кIэщ абыхэм дащеуэнур. Абдежым ахэр идубыдэнщ».

Мис, япэ итыр езым хуэ­занщIэ къохъу. Гъунэгъу дыдэу зыбгъэдегъэхьэри, Хьэсэн абы гранатэр иреу­тIыпщ. Машинэр къы­щхьэ­щыхьэ щыхъум, Иуа­­ным абы иреутIыпщ етI­уанэ гранатэр. Езыми псын­щIэу щIытIым зыдедзэж. Щыб­лэу къэIуащ уэ макъыр, щIыр игъэзджызджу…

Зы зэман къызэплъэкIмэ, командирым елъагъу и гъусэ зауэлIхэр зыдэс щIытIхэм я щIыбагъ къыдыхьауэ машинэшхуитIым япэ взводыр Iисраф къызэращIыр. Абыхэм ягъэщтащи, сэлэтхэр къыщолъэт, къыщылъэтхэр нэмыцэхэм пулеметкIэ щIа­гъэ­лъэлъ.

- Фи гупэр, фи гупэр яхуэ­вгъазэ, - мэгуо Хьэсэн икIи а лъэныкъуэмкIэ зреч.

«Феуэ нэлатыр зытехуэнхэм», - мэятэ ар, и зауэлIхэм закъригъэщIэжу. Иуаным и гранатэр едзри, машинэхэм ящыщ зыр къегъауэ. ЕтIуа­нэми гранатэр иреутIыпщ. НэгъуэщI ар зыми хунэсыжакъым. Гъунэгъуу къыщыуа шэм и лъэр щIеуд.

Хьэсэн зыкъищIэжащ уIэгъэщым щIэлъу. Абы и лъакъуэ лъэныкъуэр пытыжтэкъым. Илъэс тIощIрэ блым уиту ныкъуэдыкъуэ ухъуныр гукъеуэшхуэщ. Ауэ Иуан Хьэсэн и нэгум щIэкIат укIыгъэ Iэджэ, и ныбжьэгъу куэди хамэ щIыпIэхэм щыщIилъ­хьэ­жати, зауэм хиха фэбжьыр и щхьэ закъуэ насыпыншагъэу зэрыщымытыр къыгуры­Iуэрт.

1945 гъэм мэлыжьыхьым и 10-м Иуан Хьэсэн къыфIа­щащ Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр.

1972 гъэм Иуан Хьэсэн ТIа­либ и къуэр дунейм ехыжащ. Езыр къытхэмытыжми, лъэу­жьыфI къэзыгъэна адыгэлI нэсыр и лъэпкъэгъу­хэм тщы­гъупщэркъым. Зыщалъхуа Старэ Шэрэдж къуажэм ща­гъэуващ абы и фэеплъ. А къуажэм и зы уэрамми и курыт еджапIэми Иуаным и цIэр зэрахьэ.

ЩIыхьри пщIэри къэнащ

Дунейр уэфIт. Темрыкъу хы къуэпсым къыхиху акъужь гуапэр псэм йодэхащIэ. Кхъухьлъатэзехуэхэр сатыру иувыкIахэу а ныпым и пащхьэм итщ, я унафэщIхэм жаIэм йодаIуэри. Бийм зы мэскъалкIэ зэрыхудамычыхынум, ар уэгуми щIылъэми зэ­рыщыхагъэщIэнум теухуа псалъэмакъщ екIуэкIыр.

УнафэщIхэм я ужькIэ псалъэ къещтэ Къанкъуэщ Ахьмэдхъан. Полк псор умэзэхауэ йодаIуэ и адэм къигъэхьауэ иджыпсту ар къызэджэ тхы­гъэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым фашистхэм щызэрахьэ залымыгъэм теухуауэ гур зыгъэуз псалъэхэр зэрытым. Абы пищэу Ахьмэдхъан жеIэ: «Фашистхэм яукIащ си шып­хъуитI - ФатIимэтрэ Абчарэрэ, си къуэш Шэмэул. Абыхэм яукIащ совет цIыху минхэр. ИкIи си псэр пытыху, си гур къеуэху хейуэ кIуэдахэм ялъ сщIэжыну фыкъызогъэгугъэ».

Адыгэ щIалэр хуэпэжащ ищIа тхьэрыIуэм. Къанкъуэщ Ахьмэдхъан папщIэ ятхырт: «Ар зэи гужьейртэкъым. Кхъухь­лъатэр фIыуэ зэрызэрихуэм къыдэкIуэу, абы и хьэлым щызэхуэхьэсат тегуш­хуэныгъэри, фашистхэм яхуиIэ лъагъумыхъуныгъэри, телъыджэ дыдэхэр езыгъэщIэф лIыгъэш­хуэ­ри. Ахьмэдхъан ябгэу бийм ебгъэрыкIуэрт, абы кIуапIи жапIи иритыртэкъым. НапIэдэхьеигъуэт зыхуейр гъэщIэ­гъуэн гуэр къигупсысын папщIэ. Ар еплъыртэкъым бийр зэрыхъу бжыгъэм».

Зауэм зэрыIухьэрэ куэдыщи дэмыкIауэ, Ахьмэдхъан и гъусэ зауэлIхэм хэкум къатхащ:

«Фронт псом Къанкъуэщыр къыщацIыху. Дзэ Iэтащхьэ­хэр абы къыхуэупсащ Бэракъ Плъыжь орденымкIэ».

Зауэм Iухьа нэужь еру щхьэ­кIэ, Ахьмэдхъан и ныбжьэ­гъухэм щахэтым деж щабэт, бзэ IэфI Iурылът, дэтхэнэми и гукъеуэ, и дзыхь кърагъэзырт, и хьэл-щэн дахэмкIэ цIыхухэр зыщIишэрт. И унагъуэм теухуауэ хъыбар мыщхьэпэ къызыIэрыхьам абы къриIуэтылIэрти, и гур нэхъ зэгъэжырт, сыту жыпIэмэ, апхуэдэхэм деж адыгэ щIалэм ныбжьэгъум жриIэни зэречэнджэщыни къигъуэтыфырт.

… «Мессершмиттым» зэреб­гъэрыкIуэ ди кхъухьлъатэхэр ялъэхъэн ягугъащ, ауэ къикIа щыIэкъым. Ди «Якхэр» бомбэзехьэхэмкIэ яфIэкIуэри, абыхэм уэр хузэхаублати, радиоаппаратым бгъэдэсу мы­дэкIэ щIым щыIэ уна­фэщIыр къэпIейтеяуэ хьэуам хэтхэм йо­джэ: «Напэ фиIэщ! Еуэ уэ, шэмэдж! Пыгъэщ, Къан­къуэщ!» Уафэхъуэпс­кIым хуэ­дэу псын­щIащэу йокIуэкI зэхэуэр. МафIэм иса къуажэм я жыг хадэ зэщIэгъагъэхэмкIэ йо­хуэх «ЮнкерситI». Ещанэм егъэкIэрэхъуэжри, уафэ лъа­щIэм йохьэж. Ар еху «Якым». «Юнкерсым» ехуэх нэпцI зещI, зэм зегъэхуэм, зэми кIэ­щIу къегъэкIэрахъуэри, адэ-мыдэкIэ зыщIедз.

«Нэхъ лъагэу!» - къоIу ар зыхум и макъыр. Зауэм дихьэха Къанкъуэщ Ахьмэдхъан щы­гъупщат зэрыпсалъэ Iэмэпсы­мэр игъэувыIэжын икIи щIым тетхэм зэхах абы и псалъэхэр: «ЛъыщIэжым фыIэщIэкIыу щIыми зыщывгъэпщкIуфынкъым, уафэми фыщыбзэхынкъым. Адыгэм жеIэ: «Зилъ зыщIэжым и бийр хьэдрыхи къыщигъуэтынщ».

ПлIыщIрэ етIуанэ гвардие авиаполкым и уна­фэщI Грабарец Иван етх: «Командир къэмылэнджэжщ, кхъухьлъатэзехуэ Iэзэщ. Нэмыцэ къашыргъэхэм екIура­б­гъу къахуегъуэтыф. Уэгум щекIуэкI зауэм и Iэмалхэр ещIэ, лIыгъи зэфIэкIи къыщегъэлъагъуэ. И закъуэ кхъухьлъати 8, гъусэ иIэу щы къриудыхащ, нэ­гъуэщIитхуи зэхикъутащ».

Куэд дэмыкIыу Къанкъуэщ Ахьмэдхъан ТIалэ и къуэр Совет Союзым и ЛIыхъужь ящI. А унафэр дунейм къытохьэ I943 гъэм фокIадэм и 2-м.

Зы илъэс закъуэщ Къан­къуэщ Ахьмэдхъан зауэм зэрыхэтар. А зэман кIэщIым абы нэмыцэ зэрыпхъуа­кIуэ­хэм хэщIыныгъэшхуэ ирет. 1943 гъэм Къанкъуэщым и кхъухьлъатэр Керчь деж къыщ­раудыхащ. Ауэ абы и щIыхьым, и пщIэм бийм зыри хуещIакъым.