IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэ къэс езым и гъащIэ иIэжщ. Псалъэжьыр куэдрэ зыкIэлъыплъа, къытезыгъэзэж Iуэхугъуэм тражыIэкI хабзэщ. Хъыбарыр къэхъуа Iуэхум иужькIэ траIуэтэкIыж псалъэ зэгъэпэщащ. Уэрэдыр гущIэр къызэщIэзыIатэ, ямылейуэ цIыхум и щхьэм кърикIуэм траусыхь. Сыт хуэдиз IуэрыIуатэ лъэпкъ щIэжым хэкIуэдыкIыжами, хэт ищIэн, ауэ ди нобэм къэсахэм уащыхэплъэкIи, гу лъыботэ цIыху цIыкIур дапщэщи фIым щыгугъыу, бзаджэр иумысу, захуэм хуэпабгъэу, екIур иIэту, емыкIур щIимыуфэу къызэрекIуэкIар. Абы къыщынэркъым. IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэхэм ящыщ куэдыр цIыхум, къуажэм, щIыналъэм я тхыдэм гуэх ямыIэу епхащ. Апхуэдэщ «Адыгэ псалъэм» и щIэджыкIакIуэхэр къызыщIэупщIэ «Жаныкъуейм я усэ» къебжэкIри. Ар зытхыжари япэ дыдэу утыкум къизыхьари КъардэнгъущI Зырамыкущ. Ди гуапэу къебжэкIыр щIэрыщIэу къытыдодзэж.
Псыгуэнсу къуажитIым и зэхуакум Псыгуэнсуупсыр щожэх. Япэм а къуажитIым Жанхъуэтхьэблэрэ ЖаныкъуейкIэ еджэу щытащ. ЖанхъуэтхьэблэкIэ щIеджэр пщы уэлийуэ щыта Жанхъуэт Кушыку дэсати аращ. Адрейм уэркъ Жанокъуэхэ щыпсэуащ. ТIури зы къуажэт, псым зэпэщхьэхуэ ищI къудейуэ арат. ТIуми яIэр зы старшинэт, зы писырт, зы гъуот, а зы псым зэдефэрт, я гъурри, я цIынэри зэхуэдэт.
Зы гъэ гуэрым Хьэвеящхьэ Албот Псыгуэнсуупсыр къигъэжэну псыгъажэу къуажитIым къащтащ. Арати, гъатхэр къихьэу щыIувыкIыжым щIидзэри, бжьыхьэр къэсу Iуаубыдэжыху, псыгъажэу псыхъуэм дэтащ, ар ямыуцIэпIыным кIэлъыплъащ. Псы къабзэ уефэн сыт нэхъ гурыхь щыIэ!.. Гъэр зи кIыхьагъым къуажитIыр псы къабзэ иригъэфащ, и къулыкъур хьэлэлу игъэзэщIащ.
И пIалъэр къэсри, и лэжьапщIэр къыхихыну Албот къуажэм яхыхьащ. Жанхъуэтхьэблэ къуажэшхуэм, я жагъуэ-я щIасэми, псоми къратащ. Жанхъуэтхьэблэр щиухым, Албот псым зэпрыкIри, Жаныкъуей кIуащ.
Жаныкъуей лIыжьхэр уэршэру бжьэпэм къытести, Алботыр ябгъэдыхьэри сэлам ярихащ. Задигъэпсэхущ, задригъэкIури къэтэджыжащ:
– Жьыщхьэ махуэ фыхъуи, нэхъыжьыфIхэ! Си псыгъэжапщIэ тIэкIум щхьэкIэ сыкъыфхыхьат! – яжриIащ. Ауэ, «узэрыгугъэ ухъумэ, уунэхъурэ?» – жыхуаIэрати, Албот щыгугъам жаныкъуейхэр къыщыщIэкIакъым.
– Уэ угубзыгъэ хьэмэрэ уделэ? ИгъащIэ лъандэрэ Алыхьым къытхуригъэжэх мо Псыгуэнсум щхьэкIэ сыт псыгъэжапщIэ щIэттынур? – жаIэри къыщыдыхьэшхахэщ.
– Ей, Жаныкъуей мыгъуэ! Гъэр зи кIыхьагъым мы псыхъуэм сыдэтурэ, фи хъуэн псори слъэгъуащ. Си псыгъэжапщIэр къызэвмытыжым сыфхуэусэнщ! – щажриIэм:
– Уи ней къытщыхуэ, зегъэхь адэ! – къыжраIэри Алботыр псым кърахужащ.
Албот Iущащэу усэр яхузэхилъхьэурэ псым къызэпрыкIыжри, мыдрей нэпкъым Жанхъуэтхьэблэ лIыжьхэр тести, къахыхьэжащ.
– Сыт Албот, къэпIущэщыр? – жаIэри лIыжьхэр къеупщIащ.
– Жаныкъуейм псыгъэжапщIэр къызатакъым, сахуоусэ, – жиIащ.
– КъыджеIэт-тIэ яхуэбусар, – щыжраIэм, Албот къыхидзащ:
Жаныкъуей, Жаныкъуей!
Жаныкъуейр пхэнжырыкъущ,
Зоныкъуэкъури къуршым исщ,
Сэрахъ и къуэр фи тIысэгъущ,
Къыргъын щIакъуэ кхъужьей гъэгъущ,
ПцIыкIэ гъуагъуэу ПIытIэ нэф,
Къурмэн Нэф IупщIакIищщ.
Фи къуажэпщыр пщэмпIахъуэщ,
Iуэху мыхъун зывохьэ.
Псыуэ къэфхьыр хьэрэмщ,
Гум емыIухэр фи щынэщ,
Пхъэщэн куэд зывошэ.
Гуууэ зефшэр къыщIощIэ.
Фи IэщIагъэри пудщ,
Фи уэрэдми зеубгъу.
Дунейр фыфIэмащIэу
Кхъужьей щIагъри фогуэш.
Батэкъутэр «фогъэш»,
Фи пхъэшапIэр хьэрикъщ,
Гурымыкъыр фи куэдщ.
Вэгъэдзыкъуэ фыщовэ.
ЩхьэгъавитIыр щхьэматэщ.
Матэ хьэкъи фымыт,
Хьэзырыбгъэр къыгуеш,
Зэрызешэр фи выгущ.
Шумахуэжьыр бзэгуитIщ,
ЛъэныкъуитIкIи къыфхэтщ.
Токъулыжьыр мэхашэ,
Фи лIыхэшри Гъулэ Къуийщ.
Андрыгу мэхьэжэ,
Къихьэжари пшахъуашхэщ.
СымышхынкIи си тобэщ.
Фи тхьэмыщкIэр фи Iэхъуэщ,
Фи IэхъуитIыр лIыхьэхущ.
Фи нысащIэр пхэрыжэщ,
КIэлъежэхыр лэгъупщ.
Къуаргъ дамэр фи Iэнэщ,
Къуаргъ лъакъуэр фи лы Iыхьэщ.
Жаныкъуей мыгъуэ,
Губгъуэ зэдимыхьэ,
ХьэлIамэ ныкъуэ,
Къуаргъыр дзасэм пывоIу,
Жаныкъуей мыгъуэ!
Усэр лъатэри ежьэжащ, Къэбэрдей псом щызэлъащIысащ, а махуэ дыдэм псым икIри, езы жаныкъуейхэм я дежи нэсащ. Ар жаныкъуейхэм къыпхуадэнт!.. ЛIыкIуэ ягъакIуэри, тетым хуэтхьэусыхащ. Албот «жьэрэIурэр» игъэтIысу хьэпсым иридзэну, армырмэ тезыр трилъхьэу игъэшынэну елъэIуахэщ. Тетым къигъэгугъащ къакIуэу щIыпIэм Iуэхур щызэхигъэкIыну, къыщыкIуэну махуэмкIи пIалъэ къаритащ.
ПIалъэр къыщысым, жаныкъуейхэр, тетыр къыдахьэхыну, зэблэжу хуэпщэфIащ. Губгъуэм дахри, кхъужьей щIагъым Iэнэр ину щаухуащ, нэхъ щIыхь зыхуащI тхьэмадэхэр пэрысу, нэхъыщIэхэри ящхьэщыту. Пэплъэу зыкъомрэ щысауэ, тетри къэсащ. Пежажьэщ, IэплIэешэкIкIэ и фитоным кърашри, Iэнэм пэрагъэтIысхьащ. Тетым жаныкъуейхэм я зы фадэбжьэ ирифщ, я ерыскъым зэ хэIэбэри Алботыр къыхуашэну унафэ ищIащ.
КъуажитIми яIэр зы стражникт, а зыри а жаныкъуейм я «гуфIэгъуэм» щефэн и мураду кIуауэ щыIэти, ар шууэ яутIыпщащ Алботыр кърагъэшэну.
– Тетыр Жаныкъуей къэкIуауэ къоджэ! – жиIащ стражникым.
Албот ищIэрт Iуэхур зытетыр. Жаныкъуейхэр зэрыпщэфIари, тетыр фитоным зригъэщIеикIыу ису къызэрыкIуари илъэгъуат.
– Тетыр къысхуеймэ, езыр кърекIуэ, сэ ар слъагъуну сыхуейкъым! – жиIащ Албот.
– УагъэтIысынущ, тхьэмыщкIэ, «зи бзэм текIуэдэжа» куэд кхъэм щIэлъщ, уэ езыр уи бзэм ухуитыжкъым, жумыIэн жумыIэу накIуэ! – тригъэчыныхьырт стражникым.
– Тетым деж лъэсу сынакIуэуи?.. И фитоныр къысхуигъакIуэмэ, итIанэ сегупсысынщ, – жиIэри Албот щIыхьэжащ. Стражникым сыт ищIэнт, игъэзэжри Iуэхур зытетыр жиIэжащ.
Тетым и фитоныр Албот къригъэшэну игъэкIуащ, абы и бзэм щышынэри.
Албот тетым нэхърэ нэхъ зригъэщIеикIыу «гуфIэгъуэ» зэрызехьэм яхыхьэщ, фитоным къикIри, тетым и пащхьэм иуващ. Тетым махъсымэбжьэр Алботым къыIэщигъэуващ, къригъафэри зыбгъуригъэтIысхьащ. Ефащ, ешхащ, тетым Алботым зыкъыхуигъазэри жиIащ:
– КъыджеIэт, Албот, мы Жаныкъуейр щIэбгъэтхьэусыха усэр.
– Уэлэхьэ, Жаныкъуейм сащымышынэ, уэри сыпщымышынэ, тет! Си усэм пцIы хэлъмэ, сэ мыбдежым сыщысу жаныкъуейхэм жрыраIэ. Си Iуэхур къыумыгъэкIмэ, уэлэхьэ, уэри уахэслъхьэнмэ абыхэм! – усэр яжриIэри мыри пищащ:
Тобэ, лIыжьхэр зэхуос.
Тет къэмысым хуопщафIэ,
ПцIыкIэ пщафIэр тхьэмыщкIэщ.
Жаныкъуейм я жьэр Iурыхуауэ тетым жиIэнум пэплъэрт. Алботыр тутнакъэщым иримыгъэтIысхьэми, ину игъэпшынэну щыгугъхэрт.
– УлIщ, Албот, лIыгъэ уиIэщ, пхуэфащэу пащIэр птетщ. Фэ, жаныкъуейхэ, къефтыж мы Албот и псыгъэжапщIэр! – жиIэри къэтэджыжащ.
Алботыр зыбгъуригъэтIысхьэри, фитонымкIэ псым къызэпришыжри, я унэ нэс къыздишэжащ.
«Уэрэдым дамэ тетщ» жыхуаIэрати, «Жаныкъуейм я усэр» Нартсанэ и пэкIэ къыщыс Абыкъухьэблэжь къуажэм нэсауэ, сэри 1949 гъэм абы щыстхыжыгъащ.
