Куэдым хуэIущт

Мы махуэхэм къызэралъхурэ илъэс 95-рэ хъу адыгэ тхакIуэ, журналист Даур Жэхьфар и цIэр дунейм къытринащ цIыхугъэм, адыгагъэ нэсым, Iэдэбагъым, гушыIэ дахэм епхауэ. Дунейм тетыху емызэшу и гуащIэ хилъхьащ бзэр, хабзэр хъумэным, адыгэ литературэм и зыужьыныгъэм псэ хьэлэлкIэ хуэлэжьащ.

Урысей Федерацэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Къэрэшей-Шэрджэсым щIыхь зиIэ и журналист, Совет Союзым и ТхакIуэхэм, Журналистхэм я зэгухьэныгъэхэм хэта лIы щыпкъэр КъШР-м къыщыдэкI «Черкес хэку» газетым илъэс 52-кIэ щылэжьащ ар, нэгъабэ дунейм ехыжащ.

ЦIыху щыIэщ уепсэлъэн зэрыщIэбдзэу игъащIэ лъандэрэ пцIыхуам хуэдэу узыIэпызышэ. Апхуэдэ закъуэтIакъуэхэм ящыщу щытащ Даур Жэхьфар. Абы щIэныгъэшхуэ бгъэдэлът, гъащIэм хуэнабдзэгубдзаплъэт, зыхищIыкIымрэ дэзыхьэхымрэ куэд хъурти, къыбжиIэни и мащIэтэкъым. Илъэс 70-м щIигъукIэ жылагъуэ, творческэ гъащIэм жыджэру хэтащ ар, лэжьыгъэ куэд къызэринэкIащ, лъэпкъ щIэиныр игъэбейуэ.

Жэхьфар Хъумэрэн ЦIыкIукIэ зэджэ жылэм 1931 гъэм щIышылэм и 6-м къыщалъхуащ. Абы пэщIэдзэ еджапIэт дэтри, я гъунэгъу ПсэукIэ Дахэ къуажэм классиблыр къыщиухащ. 1954 гъэм дзэм къулыкъу щищIэну ираджэу, а къалэныр щIыхь пылъу зэфIигъэкIыу къыщигъэзэжам, «Черкес пэж» газетым ирагъэблэгъащ. Мис абы щыгъуэм зэрылэжьа тхылъым иратхащ «1957 гъэм газетым къащтащ», етIуанэу абы итыр: «2009 гъэм IукIыжащ». НэгъуэщIу жыпIэмэ, илъэс 52-рэ адыгэ газетым иритащ, апхуэдиз илъэскIи и лъэпкъым, республикэм, Урысейм хьэлэлу яхуэлэжьащ.

Зэрылажьэм хуэдэурэ, Къэрэшей-Шэрджэс къэрал педагогикэ институтыр къиухыжащ. Журналист IэщIагъэ мытыншым нэхъри хуэIэижь хъун папщIэ, партым и Къэрэшей-Шэрджэс обкомым и унафэкIэ 1967 гъэм Ленинград парт еджапIэм ягъэкIуащ икIи ар щытхъу иIэу къиухащ.

Жэхьфар и гуащIэ зыхилъхьар адыгэ газетым и закъуэкъым, атIэ Кавказ Ищхъэрэм, Урысейм къыщыдэкI газетхэми ядэлэжьащ. Ар Хэку зауэшхуэм и ветеранщ.

Лэжьэн щIидза къудейуэ, 1954 гъэм, къулыкъум яшащ. Курыт щIэныгъэ зиIэ сэлэт я частым зэрыхэхуам хуабжьу щыгуфIыкIат командирхэр, занщIэуи IэнатIэ хэхам – полкым и часть щэхум - пэрагъэуващ. «АдыгэлI» жаригъэIэу илъэсищыр ирихьэкIащ, лейтенант нэхъыжь фIэщыгъэцIэр иIэу къигъэзэжащ.

КъыздэкIуэжам, егъэджакIуэ IэнатIэм пэрыувэжын мурад иIэу, адыгэ газетыр къылъыгъуэзащ. «Черкес плъыжь» газетыр «Черкес пэжкIэ» зэрахъуэкIауэ, езыри нэхъ ин ящIауэ лэжьакIуэщIэхэм лъыхъуэрти, адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэм лъэIукIэ зыкъыхуагъэзат.

Апхуэдэу 1957 гъэм и шыщхьэуIум газетым и лэжьакIуэ хъуащ. ЯпэщIыкIэ зэдзэкIакIуэу, итIанэ литработникыу, иужькIэ редакцэм и мэкъумэш къудамэм и редактор IэнатIэр игъэзэщIащ.

Ленинград парт еджапIэ нэхъыщхьэм кърита тхылъым итыр гъэщIэгъуэнщ: «Гурыхуэщ, щIэныгъэфI иIэщ, сыт хуэдэ парт лэжьыгъэри игъэзэщIэфынущ». Ауэ Жэхьфар къыхихар зыхуеджаращ – журналист IэщIагъэрщ, и гъащIэ псор зритари аращ.

- 1957 гъэм дзэм сыкъикIыжауэ, си малъхъэм сыкъыщIишэри, редактор нэхъыщхьэ Гъуэщокъуэ Хъусин деж дыкъыщIыхьащ. Ахъшэ дыщыщIати, гонорар тIэкIу къэзлэжьын мурадкIэ. УрысыбзэкIэ зы тхыгъэ къызатри, адыгэбзэкIэ зэздзэкIауэ щытащ. Абы щыгъуэм занщIэу сыкъащтат. Сылэжьэху редактори 7 зэсхъуэкIащ, - игу къигъэкIыжырт абы.

Жэхьфэр Хэку Зауэшхуэм и ветеранщ.  Ар щIалэщIэ дыдэт, зауэр къыщыхъеям.  Ауэ 1943 гъэм нэмыцэхэр щрахужым ПсэукIэ-Дахэ къуажэмрэ Хъумэрэн ЦIыкIумрэ я кум махуищкIэ зауэ гуащIэхэр щекIуэкIащ. ЩIалэ цIыкIухэр ажалым щымышынэу зауэлIхэм ядэIэпыкъурт. Сабийуэ зауэм и нэщIэбжьэр зэрилъэгъуар и журналист, тхакIуэ лэжьыгъэхэм къыхощыж. МащIэкъым тхыгъэу итхар. ТекIуэныгъэр илъэс 65-рэ щрикъум ирихьэлIэу Къэрэшей-Шэрджэсым и лIыхъужьхэм, зэуапIэм, Iутахэм я лIыгъэр зэрыт «ЛIыхъужьыгъэм и гъуэгукIэ» тхылъ къыдигъэкIащ. ТекIуэныгъэр илъэс 70 щрикъум ехъулIэу къыдигъэкIащ «Участники парада Победы 1945 года» тхылъыр.

«Аслан Дауров. Оборванные струны сердца» тхылъыр 2014 гъэм къыдэкIа тхылъ нэхъыфI дыдэхэм хабжэри, республикэм и Iэтащхьэм и саугъэтыр къыхуагъэфэщауэ щытащ.

«ЛъэпкъитIым я къуэ» тхылъым гъэсэныгъэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр къыщалъытар Къэрэшей-Шэрджэсым и закъуэкъым, атIэ Урысейми абы щытепсэлъыхьащ. Къапщтэмэ, Саратов областым ТекIуэныгъэ Иныр илъэс 70 щрикъум хухахауэ щыта Iуэхугъуэшхуэм а тхылъми и гугъу щащIащ. Саратов къалэм дэт библиотекэшхуэм абы лъэтеувэ щыхуащIат.

Даур Жэхьфар лъэпкъым хуищIа Iуэхушхуэщ «У истоков черкесской журналистики» тхылъыр. «Черкес Хэкур» илъэс 90 щрикъум ирихьэлIэу къыдигъэкIа тхылъым а газетым редактору иIа цIыху 24-м я гъащIэмрэ я гуащIэмрэ къыщигъэлъэгъуащ.

Жэхьфар куэдым хуэIэкIуэлъакIуэт. Къамылым, чым хьэпшып гъэщIэгъуэнхэр къыхищIыкIырт, абы щIэблэри хуигъасэрт. Теплъэ гъэщIэгъуэн яIэу пхъэ, мывэ, псыхьэлъахъуэ хуэдэхэр зэхуихьэсын фIэфIт. Апхуэдэу «езы дунейм ищIа сурэт» цIыкIу куэд жыг къудамэм, жыг лъабжьэжьым, мывэм къыхэщIыкIауэ зэхуихьэсат. ИтIанэ, абыхэм я сурэтхэри иту, тхыгъэ кIэщIхэри дэщIыгъужауэ сабийхэм папщIэ тхылъ гъэщIэгъуэн къыдигъэкIыжащ.

Адыгэ газетищым я журналистхэр зэдэлэжьэным теухуауэ КъШР-м дыщыкIуам, ар и гуапэу къытхуэзат Адыгейм щыщ си лэжьэгъу Тау Замирэрэ сэрэ. Дадэм къыджиIэжын и куэдт, гъащIэм, ди IэщIагъэм, литературэм, адыгэ лъапIэныгъэхэм ятеухуауэ.  Уеблэмэ, илъэс 90-м щхьэдэхами, жыджэру зэрыпсэум и щэхухэр иIэжт: «Апхуэдиз илъэсым къриубыдэу журналисту ущылэжьакIэ, апхуэдиз тхылъ щыптхакIэ, уи акъылри, гурыхуагъри лажьэу йосэ. Тутын, аркъэ сефакъым зэи.  Дачэ сиIэщи, къарукIэ куэдрэ сыщолажьэ. ИтIанэ хуабжьу сыгушыIэрейщ, сыгуфIэрейщ, фIы фIэкIа сигу илъкъым, дахэ фIэкIа седжэркъым.   Зэман лей щызиIэхэм деж къамылым, дзэлым вазэхэр, матэхэр къахызощIыкI. Лэжьыгъэ нэужьым утрегъэу, хьэлъэр пщхьэщех абы. Ахэрауэ къысщохъу мыпхуэдэу жану сыкъызэтезыгъэнар.

Хэку зауэшхуэр зи нэгу щIэкIахэм сащыщщ сэ, дыркъуэ куэди гум къытринащ. ИлъэсиплIым и кIуэцIкIэ тылым къару нэхъыщхьэу иIар дэ, щIалэ цIыкIухэращ. Ауэ Iэщэ дымыIыгъами, си ныбжьэгъу щIалэ цIыкIур сэ слъагъуу къаукIащ нэмыцэхэм, сэ уIэгъэ сащIащ. Ди нэхъыжьхэм унэм сыщIахьэжат, ауэ си уIэгъэр зэрапхэн ямыIэу, жэщ псом лъы сщIэкIыу сыщылъат. КъысщIэкIа лъыр гъуэлъыпIэм деж щегъэжьауэ бжэм нэс жауэ нэху дыкъекIат. Абы хэту урыс офицер, медсестра и гъусэу къыщыувыIащ ди деж. Лъы куэд дыдэ сфIэкIуэдауэ сыкъыщилъагъум, къызбгъурыгъуалъхьэри, и лъым щыщ къысщIигъэлъэдауэ щытащ, Iэмэпсымэ яIыгъ мащIэр къагъэсэбэпу. МахуитI дэкIри, си нэр къызэтесхыжат. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, гъащIэ етIуанэкIэ къысхуэупсащ офицерыр. Зауэр иуха нэужь, къысщIэупщIат къакIуэри, къуэши дызэрыгъэхъуауэ щытащ.

Гугъут зэманыр, щыгъыни шхыни щыIэтэкъым. ЩIалэ цIыкIуитI дыхъуу къуажэ советым драгъэблэгъат дагъэпэжэну. УнафэщIым ЩIыхь тхылъ къытхуигъэфэщати, мащIэIуэщ, мэл зырыз едвгъэт жаIащ. А мэлыр къыщызатам си шыпхъуитIымрэ си анэмрэ махуищкIэ зы дзэкъэгъуэ ямышхауэ унэм щIэст. Абы щыгъуэм мэлым дыкъригъэлащ гъаблэм, мэжэщIалIагъэм», - къыджиIат абы.

Урысей къэралым къыбгъэдэкIыу дамыгъэ, ЩIыхь тхылъ куэд къыхуагъэфэщащ Жэхьфар, Урысей Федерацэм и Президент Путин Владимир и Iэ зыщIэлъхэр яхэту.  Абы и цIэр Дунейпсо адыгэ (черкес) энциклопедием хуэфащэ дыдэу иратхащ. Республикэм къыхуигъэфэщащ и нэгъыщэ нэхъыщхьэ дыдэр - «Къэрэшей-Шэрджэсым и пащхьэ щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденыр, къыфIащащ РСФСР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр, «1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм и зэманым иригъэкIуэкIа лэжьыгъэфIым папщIэ» медалыр, Жуковым и медалыр къратащ.