Лъагъуныгъэм къытекIуэн щыIэкъым

Дыгъэр къыкъуэкIыу, махуэ къэунэхуам ущыхэбакъуэкIэ, япэу узыIущIэ цIыхум ижь къызэрыпщIихум хуэдэкъэпсу, уэри уи нэгум иралъагъуэ гукъыдэжым елъытащ хьэблэм, къуажэм, къалэм уи фIыгъуэу лъэIэсынур. Мы гъащIэм къыбдыхэт дэтхэнэ зы цIыхуми уазэрыдекIуэкI Iэдэбырщ абыхэм яхуэпщIэфынум я нэхъ мащIэри, ауэ щыхъукIэ, мыхьэнэшхуэ нэхъ зиIэри. Армыраи «Уэ пхуэдэм ухуэгуфIэныр бегъымбар хьэлщ» щIыжаIэр?

ЩIы Хъурейм зыщуплъыхьмэ, нэхъ зызыужьауэ къалъытэ лъэпкъхэр нэрылъагъуу утыкум ит щхьэкIэ, апхуэдэпщIэ зримытахэм зи цIэ дымыщIэххэхэр яхэтщ. Дэ, адыгэхэри, щIагъуэу дыкъыщацIыхуркъым щIыпIэ жыжьэхэм. ИтIани, дэ гъащIэм лъэ быдэкIэ дыхэзыгъэт лъэпкъ гупсысэкIэм и къарур къыуегъэцIыхуж политикэм и бзэ гущIэгъуншэм  «къыкIэрыхуа» зыфIища лъэпкъ мыцIыхухэр зытет псэукIэ хабзэхэми.      

 Африкэм бзэ 2000-м щIигъу щызокIуэ, къэрал 62-рэ итщ, абыхэм ящыщу я щхьэ хуитыр 54-рэщ. Абыхэм язщ  «зулу» е «зулус» цIэр зезыхьэр. Зи бжыгъэр мелуан 16-м нэблагъэ езы лъэпкъыр зэрызэджэж «изулу» псалъэр «уафэ» мыхьэнэм къытекIауэ хуагъэфащэ. Ипщэ Африкэ республикэм (ЮАР) хыхьэ Квазу-Натал щIыналъэрщ зулусхэр нэхъыбэу щыпсэур. «Свази», «метабеле», «нгонти» - апхуэдэ фIэщыгъэ гъэщIэгъуэнхэр яIэщ зулусхэм я адрей къудамэхэм. Нобэ зи гугъу тщIынур мы лъэпкъым и фIэхъус зэIэпыхыкIэрщ.

«Савубонэ», - жеIэ зулусым, зыгуэрым сэлам щрихкIэ.   «Шикобэ», - къыпедзыж жэуап тыныр къызылъысым. «Сэ узолъагъу» - аращ кърагъэкIыр «савубонэ» фIэхъусым. КъикI дыдэм и гугъу пщIымэ: «Сэ уэ узолъагъу, мыхьэнэшхуэ узот, уасэ зэст цIыхуу ущытщ». 

  «ФIэхъус, дауэ ущыт?» - апхуэдэщ бзэхэм я нэхъыбэм щызекIуэ сэлам зэIэпыхыкIэр. А упщIэм и жэуапым зыри пэплъэркъым, уи фIэщу ептыну ухуежьэми, емыкIу укъащIынущ. ФIэхъус упщIэм теухуа гушыIи щыIэщ уеблэмэ. «Хэт гутехуэгъуейр?» - жаIэри щIэупщIати: «Дауэ ущыт жыпIэу уеупщIа нэужь, зэрыщыт дыдэр къыбжезыIэр», -  жаIащ. 

«Савубонэ» жыIэгъуэр уи пащхьэм ит цIыхум зэрызытебухуапхъэ Iэдэбым и зы Iыхьэщ. Абы къегъэлъагъуэ зулусхэр гумащIэу зэрызэдекIуэкIыр. Мы  псалъэм и къарур апхуэдизкIэ инщи, щыуами, бэлэрыгъами, лъэпэрэпами ар зэхихамэ, цIыхубэм и щIыб къахуигъэзэнкIэ мышынэжу, игу-и щхьэ зэтоувэж. ИпэжыпIэкIи  аракъэ цIыху узыншэ хъужыр: адрейхэм япэIэщIэу зызымылъытэжыр, цIыхубэ гъащIэм езым и IыхьэфI хэзылъхьэну хэтыр.

Мы псалъэр дуней хъурейм цIэрыIуэ щызыщIар профессор Сэнг Питерщ.  Зулусхэм я псэукIэр иджри, езыхэр зэрызэпсалъэри, ящымыщхэм зэрахущытри зэхигъэкIауэ щытащ абы. Профессорыр къигъэуIэбжьат  зыужьыныгъэм пэIэщIэу къалъытэ мы лъэпкъыжьым цIыхур псэм и узыфэ хьэлъэхэм зэрыщахъумэфымрэ Европэм щыпсэухэр зэрылIыкI щытыкIэхэм тыншу къызэрырашыжымрэ.

Зулус лъэпкъыр Африкэм нэхъ зыщызыужьахэм язщ. Зулусхэм я пащтыхьыгъуэкIэ йоджэ Квазу-Натал щIыналъэм. Африкэм и къуэкIыпIэ лъэныкъуэм хуэзэ я щIыпIэр Инд хышхуэм къеухъуреихь. Квазулу районым и гъусэу ЮАР-м хагъэхьэн ипэ,  зулусхэр щыпсэу Натал щIыналъэм щыпсэухэм XIX лIэщIыгъуэм зыкъаIэтри, Инджылызым езэуауэ щытащ. Абы иужькIэ зэгъунэгъу лъэпкъитIым республикэ зэгуэт къыхащIыкIащ, Квазулу-Натал и цIэу.  

Я щэнхабзэри, гъащIэм зэрыбгъэдыхьэ гупсысэкIэри, дуней тетыкIэри яхъумэжыфащ зулусхэм. «Савубонэ» псалъэм и мыхьэнэм нэхъри зебгъэубгъумэ, къыпхуихынур нэхъыбэжщ: «Си гулъытэр зэрыщыту уэ пхуэгъэзащ, укъызгуроIуэ, узыхуэныкъуэр зыхэсщIэну, узыщышынэр къэсщIэну хуит сыкъэщI. Сэ усщыщым хуэдэу, узэрыщытым хуэдэу укъызощтэ, узиIыхьэщ». 

Зулусхэм я «савубонэм» ди нэр фIэзыгъэнар фэри къывгурыIуа къыщIэкIынщ.  Адыгэхэм  «фIыуэ узолъагъу» зэрыжаIэм зыгуэркIэ идогъэщхь ар.  ГушыIэ защIу, адыгэхэр лъэпкъ пхъашэу,  зэхуэIэфIын ямыхьэлу, лъагъуныгъэ псалъэкIэ зэдэмыгуэшэфыххэ хуэдэу жаIэурэ, куэдым «фIыуэ узолъагъу» псалъэм и мыхьэнэр нэм и плъэкIэм хуахьын щIадзащ. Ауэ ипэжыпIэкIэ «фIыуэ лъагъун» жиIэм къикIынкIи хъунур уи пащхьэ ит цIыхум нэфIкIэ узэреплъырщ, фIы фIэкIа зэрыхуумыгъэфащэрщ, и дагъуэ къыумылъыхъуэу, узэрыхуэарэзыр зэрызыхебгъащIэрщ.  ФIыуэ ялъагъум щышынэркъым. ФэрыщIыгъэншэу, къагъэпудыным хуэмысакъыу, я пащхьэ итщ. ЦIыхур лъагъуным къикIыр иджырей психологхэм къагъэщхьэпэрей «эмпатие», «гудзакъэ» псалъэм хуэпхьыфынущ.  Абы уригъусэну пфIэфIыныр, хьэмэ езыр къыбдалъагъуну  зыхуэбгъэфэщэныр арагъэнкъым мы псалъэм къиубыд тIэкIур. ЦIыхур фIыуэ плъагъумэ,  абы и щытыкIэри, ар зэгупсысри, зызыхуиунэтIри къыбгурыIуэну, нэгъуэщIу жыпIэмэ, а цIыхум зытебухуэну, и дуней еплъыкIэр къабыл пщIыну тэмакъкIыхьагъ пхурокъу.  Армыраи  «савубонэ»-ми кърагъэкIыр?! 

 Зулусхэм а псалъэр жаIэ къудеймэ, Iуэхур зэфIэкIауэ къалъытэркъым. Ар зыжепIэм и нэм гуапэу ущIэплъэн хуейщ, зыхищIэр зыхэпщIэу, къыбжиIэнкIи хъуну псоми ухуэбэшэчу. Зулусхэм я фIэщ мэхъу цIыхум уемыIусэу, нэ къудейкIэ IэплIэ хуэпщIыфыну, абы и дахагъми, адрейхэм зэремыщхьми, уэ езым уэщхьынкIи зэрыхъунуми  гу лъыптэфыну. ЦIыхугъэ хъужри аракъэ?!  Апхуэдэу узэбгъэдэтмэ, хэкIыпIэ пхэнж къозыгъэлъыхъуэ Iуэху зэхуэмыхъухэми нэгъуэщIынэкIэ уоплъыж. «Савубонэм» и щэху нэхъыщхьэращи, ар зэIэпызыха цIыхуитIым я зэхуакум дзыхь къыдоувэ.

 «ЦIыхум уебзэджэкIыну, абы зыхуэбгъэгусэну хуит узыщI щхьэусыгъуэхэр къыумылъыхъуэу, ар фIыуэ щIэплъагъупхъэхэр, фIыщIэ щIыхуэпщIыпхъэхэр къэлъыхъуэ», - нэхъ дахэжу къеIуатэ а гупсысэр Тэбризий  Шэмс.

 Антрополог Роско Джон «лъэпкъ къыкIэрыхуахэр» игъэсэну, ахэр чыристаныгъэм къыхуриджэну и мураду, яхыхьауэ щытащ зулусхэм. Британием и лъабжьэ щIигъэувахэм язт  ахэр а зэманым. Илъэс 25-кIэ ядэпсэуащ Роско мы лъэпкъым, апщIондэху езым и нэгум щIэкIахэри итхыжащ.

Зэгуэрым щIэныгъэлIыр къуажэ дэхуэха гуэрым кIуэри, сабий гуп зэхуишэсащ. Жыг лъабжьэм пхъэщхьэмыщхьэ изу зэрылъ матэ щIигъэувэри, «хэт япэ нэсми, абы естынущ» яжриIащ. «Зы, тIу, щы!» - жиIэу,  сабийхэр зэрыщIигъапхъуэу, мо гупыр IэпэкIэ зэрыубыдхэри, псори зэгъусэу ежэлIащ жыгымрэ абы и лъабжьэм щIэт матэмрэ. Цивилизацэм и лIыкIуэу зыкъызыщыхъуж  лIым илъэгъуар зэригъэщIэгъуэнур ищIэртэкъым. Арати, сыт зэгъусэу фыщIэжар жиIэри яхэупщIыхьащ. Жэуапу кърата «Обонато» псалъэм къикIыр къыгурагъэIуэфакъым. «Дэ псори дызэдопсэу», - апхуэдэ гуэрущ ар зэрызэбдзэкIыфынур. Сэ сызыгъэпсэур уэри узэрыпсэурщ. Зыри и закъуэ насыпыфIэ хъуфынукъым, абы и унагъуэр, и къуажэр, и благъэхэр имыгъусэмэ. А гупсысэр щIэлъу къыщIэкIащ мо мыхьэнэншафэ зраплъ  лъэпкъым и псэукIэ хабзэм. 

Африкэ Ипщэм щыщ «бамембэ» лъэпкъым цIыхубэм екъуэншэкIахэр гъэщIэгъуэну щаущий. Зыгуэрым имыщIапхъэ ищIамэ, цIыкIуи ини зэхуосри, ягъэкъуаншэр къаухъуреихь. ЯгъэукIытэну, ягъэпудыну загъэхьэзыру аракъым. Къуэншар утыкум итыху, дэтхэнэ зыми абы фIыуэ дилъэгъуахэр къеIуэтэж. Махуэ зыбжанэкIэ щекIуэкI щыIэщ мы дауэдапщэр. ИкIэм-икIэжым, цIыхур къэзыухъуреихьахэр зэхокIуэтыжри, чэзу-чэзууэрэ  «щIэпхъаджащIэм» IэплIэ хуащI. ЦIыхум и Iейр кIэрахауэ, щIэрыщIэу псэуну «къагъэщIэрэщIажа» хуэдэу аращи, езыри афIэкIа Iейм хуеплъэкIыжынукъым.             

ЧЭРИМ Марианнэ.