Адыгэ Республикэм, Кавказ Ищхъэрэм, Урысей Федерацэм я щэнхабзэм зи IэдакъэщIэкIхэмкIэ увыпIэшхуэ щызыубыда тхакIуэ, усакIуэ адыгэ литературэм и классик МэшбащIэ Исхьэкъ и ныбжьыр илъэс 96-рэ ирикъуащ. Ди лъэпкъ щэнхабзэм, урысей, дунейпсо литературэхэм хэлъхьэныгъэ куу хуэзыщIа лIы щыпкъэр жылагъуэ гъащIэми щыжыджэрщ нобэр къыздэсым. Абы и псалъэр ялъытэ, и IэдакъэщIэкIхэр ядж, лэжьыгъэм, гъащIэм зэрыхуэIущым и фIыгъэкIэ республикэм, лъэпкъым къыхуэщхьэпэн куэд зэфIегъэкIыф.
Къыщалъхуа лъахэмрэ къызыхэкIа лъэпкъымрэ я къуэ пэж МэшбащIэ Исхьэкъ и гъащIэр зэрыщыту тхэным триухуащ, иджыри къыздэсым и къалэмыр жану IэщIэлъщ. СатыриплI хъу усэхэм щегъэжьауэ, адыгэ тхыдэм куууэ дризыгъэплъэж романхэр зэрыт тхылъи I00-м щIигъу къыдигъэкIащ абы. И тхыгъэхэр бзэ куэдкIэ зэрадзэкIащ, и творческэ гъуэгуанэмрэ жылагъуэ Iуэхухэм щызэфIигъэкIамрэ папщIэ литературэ саугъэтхэр, дамыгъэ лъапIэхэр, орденхэр, медалхэр къыхуагъэфэщащ.
ПщIэ къыщIыхуащI а псом ефIэкIыу хэлъ цIыхугъэрщ МэшбащIэм и щхьэр зыгъэлъапIэр, и гум и къабзагъымрэ и псэм и хьэлэлагъымрэщ и гъуэгур хуэзыгъэнэхур. ГъащIэм и дыджым къимыгъэшу, ехъулIэныгъэм и щхьэр имыгъэуназэу къэгъуэгурыкIуати, цIыху нэсу къызэтенащ, жылэм пщIэ къыхуащIрэ лъэпкъым илъытэу.
МэшбащIэ Исхьэкъ I930 гъэм Краснодар щIыналъэм хыхьэ Щхьэщэхуж къуажэм къыщалъхуащ. I95I гъэм Адыгей педагогикэ училищэр, I956 гъэм Москва дэт, Горький Максим и цIэр зезыхьэ Литературэ институтыр ехъулIэныгъэкIэ къиухащ. КПСС-м и ЦК-м и Парт школ нэхъыщхьэм журналистикэмкIэ и факультетым щеджащ. I949 гъэм щегъэжьауэ и тхыгъэхэр къытрадзэ.
Абы лъандэрэ тхакIуэм адыгэбзэкIэ къыдигъэкIащ и усэхэмрэ поэмэхэмрэ зэрыт тхылъхэр: «ЦIыху лъэщхэр», «Си дуней», «УэрэдыщIэ», «Вагъуэ бын», «Пшыналъэ», «Псысэ-гупсысэхэр», «Лъэмыжхэр», «Дыгъэгъазэ», «Дыжьын уэшх», «Гъатхэ уэгум и уэрэд», «Шу мафIэ», «Вагъуэ лъагэм и нэхупс», «Махуэбгым и дыгъэ хуабэ», «ФIым и лъагъуэ», «Тхылъищ хъу тхыгъэ къыхэхахэр», «ТхылъитI хъу усэ, поэмэ къыхэхахэр», «Зэманым и шэрхъ», «ПсынэщIэж», «СатыриплIхэр», «УсэкIэ тха псысэхэр», нэгъуэщIхэри. Романхэу: «Ягъеяхэм япэплъэжыркъым», «ЦIыхур тIэу къалъхуркъым», «Жэщ лъагъуэхэр», «Бзиикъуэ зауэ», «ЩIыгу хъурей», «ФIы щIэи, псым хэдзэ», «Гуащэней», «Мывэ щхьэлхэр», «ГъэритI», «Хъан-Джэрий», «Ридадэ», «Адыгэхэр», «КъуэкIыпIэмрэ КъухьэпIэмрэ», «Айшэт», «Джасус», «ЩIыгумрэ уэгумрэ щызэпыхьэм сыт щыIэр?», «Ирахуахэр», «Хэхэсхэр», «Тхылъ тIощI хъу тхыгъэ къыхэхахэр», нэгъуэщIхэри. Илъэс зэхуэмыдэхэм Мейкъуапэ, Краснодар, Налшык, Москва урысыбзэкIэ къыщыдэкIащ абы итхылъ куэд.
МэшбащIэм адыгэ литературэм хуищIа хэлъхьэныгъэм папщIэ Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм я цIыхубэ тхакIуэ цIэ лъапIэр къыфIащащ, Кубаным гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, СССР-мрэ Урысей Федерацэмрэ я Къэрал саугъэтхэм, Шолоховым, Островскэм я цIэкIэ щыIэ литературэ саугъэтхэм я лауреатщ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и саугъэт нэхъыщхьэри къратащ.
Къыщалъхуа и хэкум и литературэм зэрызригъэужьам папщIэ абы къыхуагъэфэщащ «Хэкум и пащхьэ щиIэ фIыщIэм папщIэ» урысей орденым и II, III, IV нагъыщэхэр, «Лъэпкъ Зэныбжьэгъугъэ» орденыр, «УФ-м ЛэжьыгъэмкIэ и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр, «Адыгейм и ЩIыхь» медалыр, Адыгэ Республикэм и Къэрал Советым-Хасэм и «Хабзэ. Къалэн. ЩIыхь» дамыгъэ нэхъыщхьэр, Абхъазым къыщратащ «ПщIэмрэ ЩIыхьымрэ» орденыр, «Кубаным и зыужьыныгъэм хуищIа хэлъхьэныгъэм папщIэ» медалым и япэ нагъыщэр къыхуагъэфэщащ. Исхьэкъ илъэс куэдкIэ щытащ Адыгэ Хэку Советым, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм я депутату, иджыпсту УФ-м и Жылагъуэ палатэм хэтщ.
МэшбащIэм итхащ Адыгэ Республикэм и Гимным щIэлъ псалъэхэр. АдыгэбзэкIи урысыбзэкIи и Iэдакъэ къыщIэкIащ тхылъищэм щIигъу, урыс тхакIуэшхуэхэм я тхыгъэхэр, КъурIэныр адыгэбзэкIэ зэридзэкIащ, и усэ куэдым макъамэ щIалъхьэри, уэрэд цIэрыIуэ хъуащ. Абы и IэдакъэщIэкIхэр инджылызыбзэкIэ, испаныбзэкIэ, нэмыцэбзэкIэ, китаибзэкIэ, франджыбзэкIэ, хьэрыпыбзэкIэ, тыркубзэкIэ, чеххэм, лыхьхэм, болгархэм я бзэхэмкIэ зэрадзэкIащ.
МэшбащIэ Исхьэкъ Адыгэ Республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм илъэс 60-м нэблэгъауэ и тхьэмадэщ, Урысей Федерацэм и ТхакIуэхэм я союзым и тхьэмадэм и къуэдзэщ, СНГ-м хыхьэ къэралхэм я ТхакIуэхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и ГъэзэщIакIуэ гупым и унафэщIым и къуэдзэщ, УФ-м и Президентым и лIыкIуэу Ипщэ федеральнэ щIыналъэм щыIэм егъэщIылIауэ лажьэ Нэхъыжьхэм я советым хэтщ, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Нэхъыжьхэм я советым и тхьэмадэщ, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, ЩIэныгъэхэмкIэ Абхъаз Академием я академикщ.
Адыгэ къэрал университетымрэ Мейкъуапэ къэрал технологие университетымрэ щIыхь зиIэ я докторщ, Мейкъуапэ къалэм щIыхь зиIэ и цIыхущ.
Адыгэм и тхыдэр къыщыгъэлъэгъуэжа роман купщIафIэ куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ МэшбащIэм. Абыхэм укъыщеджэкIэ блэкIамрэ нобэмрэ зэрызрипхыфыр умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым. Адыгэм и дыгъуасэм хэта нэпсымрэ гузэвэгъуэмрэ, зэныкъуэкъумрэ зауэ гуащIэмрэ, хьэзабымрэ гухэщIымрэ уи нэгу къыщIэзыгъэхьэ сатырхэм укъоджэри, тхылъыр зэхуэпщIыжа нэужь, адыгэу укъызэралъхуам уримыгушхуэнкIэ Iэмал имыIэу гум къинэр лъэпкъым къыдекIуэкIыу щыта хабзэрщ, пэжыгъэрщ, гуапагъэрщ, лIыгъэрщ, хахуагъэрщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, Исхьэкъ и романхэмкIэ итхуегъэнэху къэкIуэнум дыхуэзышэ гъуэгур.
Исхьэкъ и романхэм цIэрыIуэ ящIар езым и закъуэкъым, атIэ ди лъэпкъыр къэрал куэдым къащригъэцIыхуащ, адыгэм и псэкупсэ къулеягъыр нэгъуэщIхэм захригъэщIэфащ. Абы къыдэкIуэуи, и IэдакъэщIэкIхэм къыдэкIуэтей щIэблэм я лъэпкъ зэхэщIыкIыр зэфIигъэувэу, хэхэс адыгэхэм фIэщхъуныгъэ яхилъхьэжу, ди тхыдэм дерс щхьэпэ куэд къыхыдигъэхыу къызолъытэ. А псом езгъэфIэкIыр адыгэбзэкIэ зэрытхэращ. Урысейм и тхакIуэ нэхъыфIхэм хабжэ МэшбащIэ Исхьэкъ анэдэлъхубзэкIэ тхэжу и хэку зэрисыжым къыпэкIуэ фIыгъуэр пщалъэ гуэркIи къыпхуэлъытэнукъым.
Абы зэрыжиIэмкIэ, тхакIуэр щыпсэун хуейри щылэжьэн хуейри къыщалъхуа и лъахэрщ. И адэжь хэкум гурыщIэ къабзэ хуимыIэмэ, абы и тхыдэм щымыгъуазэмэ, и блэкIамрэ и щыIэкIэмрэ имыщIэмэ, лъэпкъ таурыхъхэмрэ уэрэдыжьхэмрэ щIамыпIыкIамэ, и анэдэлъхубзэр имыгъэшэрыуэмэ - лъэпкъ тхакIуэ щыIэнкIэ Iэмал иIэкъым. Ар Москва щылэжьэну куэдрэ ирагъэблэгъащ: Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и Правленэм и секретару, ТхакIуэхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм и ГъэзэщIакIуэ гупым и унафэщIым и къуэдзэу, «Октябрь» литературэ-художественнэ журналым и редактор нэхъыщхьэу… Зэгупсысыпхъэт, ауэ егупсысакъым. «Сэ сыкъулыкъущIэкъым, сэ сытхакIуэщ, сылъэпкъ тхакIуэщ. Сэ сIэщIэлъ Iэщэ нэхъыщхьэр – си адыгэбзэрщ. Сыт Москва сыкIуэкIэ сызытетхыхьынур? Зыщысхъуэжынут абы. Сэ сызэреплъымкIэ, тхакIуэр и лъэпкъ хэсыжын хуейщ, и лIыхъужьхэм къаухъуреихьу, арыншамэ купщIэ зиIэ гуэри IэщIэтхыхьынукъым», - жеIэ абы.
И ныбжьыр илъэс 96-рэ хъуами, и лъэр жану, игурэ и щхьэрэ зэтелъу, цIыхубэм пщIэшхуэ къыхуащIу апхуэдэщ Исхьэкъ. Илъэсищэм нэблэгъами, и лъэкIыныгъэмрэ акъылымрэ тыншу иропсэуф. «Си щхьэ сыщыгугъыжу, гъащIэм къыспигъаплъэ гугъуехьхэм сазэрыпэлъэщын къару сиIэу сыкъогъуэгурыкIуэ, - жеIэ абы. - КъызэхъулIахэри куэд мэхъу, къыздэмыхъуари мащIэкъым. Творчествэм и гугъу пщIымэ, си лъагъуэр сэ езым пхысшыжащ – абы сропагэ. Зыри къыздэмыIэпыкъуауэ жысIэфынукъым. Сыту жыпIэмэ, щIэгъэкъуэнышхуэ къысхуэхъуащ тхэныр зи IэщIагъэ си урыс ныбжьэгъухэр: си япэ тхылъхэр Москва къыщысхудэзыгъэкIауэ щыта Чуковский Корней, Светлов Михаил, Литинститутым сыщIэсу гу къыслъатэу, УФ-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм сыхэзыгъэхьа Михалков Сергей, Кончаловская Наталье, си хэкуэгъухэу КIэрашэ Тембот, КIыщокъуэ Алим, Еутых Аскэр, Кулиев Къайсын, нэгъуэщIхэри. Ноби си тхылъхэр къысхудэзыгъэкI, мылъку зыбгъэдэлъ си ныбжьэгъухэм сахуэарэзыщ.
Исхьэкъ и къалэмыр иджыри матхэ. Иужьрейуэ абы къыдигъэкIащ «Уафэнэ», «Лу» романхэр.
