Тхыдэр, литературэр, IуэрыIуатэр

Къэбэрдей-шэрджэс литературэм и жьантIэр хуэфащэу зылъыса ди тхакIуэ нэхъыжьхэм ящыщ зыщ Теунэ Хьэчим Исхьэкъ и къуэр (1912–1983). Ар адыгэ литературэм Хэку зауэшхуэм ипэ илъэсхэм къыхыхьа ди прозэм и зэхэублакIуэщ. ЩIэныгъэ куу, Iэзагъэ нэс зыбгъэдэлъ, лъэпкъ тхыдэм, IуэрыIуатэм, литературэм, хабзэхэм я мызакъуэу, дунейпсо литературэмрэ щэнхабзэмрэ фIыуэ щыгъуазэ, зи анэдэлъхубзэми урысыбзэми зэхэгъэж имыIэу иритха а цIыху щэджащэм и Iэдакъэ къыщIэкIа   лэжьыгъэхэм ятещIыхьащ КъБКъУ-м и магистрант Уэрсей Мадинэ и къалэмыпэм иджыблагъэ къыпыкIа къэхутэныгъэ хьэлэмэтыр (щIэныгъэ унафэщIыр филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат, КъБКъУ-м и доцент Бозий Наимэщ).  

«Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ, Республикэ саугъэтым и лауреат Теунэ Хьэчим и Iэдакъэм тхыгъэфI куэд къыщIэкIащ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, «Псэм и IэфIыр къыуатмэ», «Шэджэмокъуэ лъэпкъыр», «Гъатхэр дунейм и щIэрэщIэгъуэщ», «Iуащхьэмахуэ ухуэзышэ гъуэгу», нэгъуэщIхэри.

Хэку зауэшхуэм и пэ къихуэу зыIэригъэхьа и ехъулIэныгъэ ину къалъытэ «Аслъэн» повесть цIэрыIуэр. Абы тхакIуэм и гугъу щещIыж адыгэхэм революцэм ипэкIэ яIа псэукIэм. Къэбэрдей-шэрджэс литературэм Теунэращ псом япэ къэIуэтэжыныгъэм хэлъ жыпхъэм ибэкъукIыну хущIэкъуар. Ар ауэ сытми гъащIэм, зэманым тепсэлъыхьу аракъым, атIэ художественнэ Iэмалхэр къигъэсэбэпурэ гъащIэмрэ тхыдэмрэ зэпкърех, цIыхум абы щиубыд увыпIэр, щигъэзащIэ къалэныр къыдгуригъэIуэну хущIокъу. Ди литературэм и япэ социальнэ повестым и лIыхъужь нэхъыщхьэм и къекIуэкIыкIар Теунэм зэрызэкIэлъыкIуэм хуэдэу къиIуэтэжыркъым - лIыхъужьым и дуней еплъыкIэм, и гупсысэкIэм зрагъэужьын папщIэ, сэбэп хъуа Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэращ абы щыгъуазэ дызыхуищIыр. Теунэм Аслъэн и образым социальнэ мыхьэнэ теплъэ иритыну хузэфIэкIащ. И лIыхъужьыр тхакIуэм къызэрыдигъэлъагъур и IуэхущIафэхэм я закъуэ къудейкъым, абы сэтей къещI Аслъэн и гурылъ-гурыщIэхэр, зытригъэкIуэдэн имыгъуэта IэфIагъэрэ гуапагъэу хэлъыр. А лъэхъэнэм лъэпкъ тхакIуэхэм гулъытэшхуэ зыхуамыщIа а художественнэ Iэмалым и фIыгъэкIэ Теунэм къехъулIащ и образ нэхъыщхьэр лъэныкъуэ зэхуэмыдэкIэ ди пащхьэ къригъэувэн. Теунэр и «Аслъэн» повестым щыхущIэкъуащ къэIуэтэжыныгъэм хэлъ схематичностыр IэщIыб ищIыну. ГъащIэм тетхыхь къудей мыхъуу, абы къыщыхъу Iуэхугъуэхэм я купщIэм носыф, кIуэцI монолог хегъэхьэ, персонажым и гупсысэкIэр, и дуней еплъыкIэр къызыкъуихын папщIэ. Абы къыщынэмыщIауэ, цIыхум и психологие щытыкIэр къехутэ авторым, цIыхугъэмрэ этикэмрэ ехьэлIа упщIэхэр къеIэт.

 «Аслъэн» повестым зыкъомкIэ поджэж «Шэджэмокъуэ лъэпкъыр» романри. А тхыгъитIми къаIуатэ Iуэхугъуэхэр щекIуэкIыр зы лъэхъэнэщ икIи зы щIыпIэщ. «Шэджэмокъуэ зэадэзэкъуэм я гъащIэр адыгэ лъэпкъым и тхыдэу» литературэ критикэм къилъытащ.  Романым къыщыгъэлъэгъуэжащ лъэпкъым и зэхэщIыкIым тхыдэ къэхъукъащIэ инхэм зэрызыдаузэщIыр. Езы тхакIуэр зыхэпсэукI дунеймрэ и лIыхъужьхэр зи лIыкIуэ лъэхъэнэмрэ (ХIХ лIэщIыгъуэм и кIэух – ХХ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэр) литературэ Iэмал гъэщIэгъуэнхэмкIэ къегъэлъагъуэ. 

ЦIыху къызэрыгуэкIхэм къаруушхуэ зэраIэр, абыхэм я гуащIэр гъащIэм и лъабжьэр лъэ быдэкIэ зыгъэуву зэрыщытыр тхыгъэм щынэхъыщхьэщ. Абы нэхъ ин ещI романым хэт лIыхъужьхэм я зэфIэкIыр – ахэр къызэфIэмыщIэжу цIыху лъэщщ, сыт хуэдэ гугъуехьри яхуэшэчу бэнэныгъэ гуащIэм хуэхьэзырщ. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, Шэджэмокъуэ зэкъуэшхэр – Пщыкъанрэ Исмелрэ, Исмел и къуэ Зырамыку.  Абыхэм я образхэмкIэ Теунэм романым тэмэму къыхегъэщ а зэманым цIыхубэм я деж къыщыушу щIэзыдза къаруущIэмрэ зэхэщIыкIыщIэмрэ. Зырамыку хуабжьу цIыху гуапэщ, и пщIэр ехъумэжыф, и щхьэ е и благъэ гуэрым нэгъуэщI къекъуэншэкIыу идэркъым. Абы езым и насыпыр къыгуихыркъым. Мис аращ Зырамыку Бэрокъуэпщым дежи и щхьэр щIыщимыгъэлъахъшэр. И лIыхъужьыр зыхэпсэукI лъэхъэнэр къызыгурыIуэ тхакIуэм ар занщIэу бэнэныгъэм хигъэлъадэркъым, псори псынщIэу зэхэзыщIыкIыуи къыдигъэлъагъуркъым. Революцэм и гъуэгу пэжыр къигъуэтын щхьэкIэ, абы лъэпощхьэпо Iэджэ къызэринэкIын, нэхъыщхьэращи, щIэныгъэ зригъэгъуэтын, и зэхэщIыкI-Iуэху еплъыкIэхэм заригъэхъуэжын хуейщ.

 «Псэм и IэфIыр къыуатмэ» роман-дилогиер зытеухуа Iуэхугъуэ нэхъыщхьэр адыгэ лъэпкъым и щIэныгъэмрэ и щэнхабзэмрэ зэрызиужьарщ, адыгэ интеллигенцэ къызэрыунэхуарщ, зэрызэфIэуварщ. Абы и лIыхъужь нэхъыщхьэщ Ахьмэд. А образыр езы тхакIуэм и мызакъуэу, зэрыщыту къэбэрдей литературэм и ехъулIэныгъэщ, абы куууэ хэпщащ лъэпкъ щIалэгъуалэр зауэ нэужь илъэс гугъухэм зыхэта псэукIэ хьэлъэхэри, щIэныгъэм я нэ къыхуикIыу зэрыщытахэри, я лъахэм, къыдалъхуахэм къалэн нэс яхуэщIэным къызэрыщIэтэджари. Романым идее-темэ ухуэкIэ нэхъыщхьэу хэлъыр ар пычыгъуэ щхьэхуэ-щхьэхуэурэ зэрыгуэшарщ. IыхьитIу зэхэлъ романыр зэпыщIэныгъэ пыухыкIа зиIэ пычыгъуэ-пычыгъуэурэ гуэшыжащ. Пычыгъуэ къэс хъыбар пыухыкIам хуэдэу щытщ, ауэ абы къиIуатэр адрейхэми быдэу пыщIащ, псори зы Iэпкълъэпкъыу зэроубыд».

  Теунэ Хьэчим и прозэр лиризмэмрэ романтизмэмрэ я акъужь гуапэр къыздахьу лъэпкъ литературэм къызэрыхыхьар и лэжьыгъэм къыщыигъэлъэгъуэфащ Уэрсейм, абы и щIэныгъэ унафэщI Бозий Наимэ зэрыжиIэмкIэ.  И лъэхъэнэгъум и гупсысэ къэухьымрэ и «псэм и къуэпсхэм» зыщаукъуэдий щIыналъэхэмрэ къэхутэныр къалэн нэхъыщхьэу зыхуэзыгъэувыжауэ щыта тхакIуэ гъуэзэджэм  илъэс куэд ипэкIэ хиша а лъагъуэр лъэужьыфIэ хъуауэ къелъытэ абы. 

КЪАРДЭН Маритэ.