Псышхуэ абрагъуэу хъуэпсэгъуэ

Адыгэхэм Урыху жыхуэтIэ, осетинхэм ящыщу дигорхэм - Ираф, иронхэм – Араф цIэхэмкIэ зэджэ псыр республикэхэу Осетие Ищхъэрэ - Аланиемрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я щIыналъэхэм щожэх.

Зи гугъу тщIы псышхуэм, псори зэхэту, километри 104-м къыщыщIэдзауэ 130-м нэблагъэ и кIыхьагъщ. Ар Александровскэ станицэм деж Тэрч щыхолъэдэж, щызэкIэщIэжарэ тепхъи зыщищIауэ. Кавказ Шытх Нэхъыщхьэм ищхъэрэкIэ гъэза и мылылъэхэм я деж къыщожьэ, къуршхэм хуабжьагъэу къыщищтэр ин дыдэщ - зы секундэм метри 5-м нэблагъэ а щIыпIэхэм къыщызэренэкI. ИщхьэхэмкIэ къыщыхэлъадэ псыхэм я нэхъ инщ Хъазнидон (адыгэхэм Хъырзынэпс жаIэ), Караугомдон, Танадон, Билагидон, Айгамута, Хъаресидон, Сонгутидон сымэ. Мыхэр псори нобэр къыздэсым бдзэжьей лъэпкъыгъуэхэм ящыщу бдзафэм, пэщIапцIэм, къуэлэным, бдзэгейм, къинэмыщIхэми я кIуапIэщ.

ЗэрыгурыIуэгъуэщи, Урыху псыр щежэх тIуащIэм и нэхъ дахапIэр Осетие Ищхъэрэм и къуршылъэ щIыпIэхэращ зыхуэзэр. Абдежым абы и ныджэм щикIыхьагъщ километр 50-м нэблагъэ, зэми, зыдэт къуэм и бгъуагъыр метри 100-м фIэкIыркъым, мыдрейхэм дежи километр ныкъуэм щхьэдэхыну щызэкIэщIокIуэтыж. Ныджэм къедза Iэхэлъахэм зизыгуэша жылэхэм языныкъуэр бгыщхьэ джабэхэм кIэрысщи, удэкIыныр гугъуми, щыплъагъур икъукIэ нэгузыужьщ.

ЩIыуэпсым и фэеплъ телъыджэ

Осетие Ищхъэрэ – Аланием и Ираф щIыналъэм и къуажащхьэ Шэгуолэ ипщэкIэ къыщысыр Ахъсэрисарщ. Абы и «пщэдыкъ» къыдэсыр мы зэманым цIыху мащIэ фIэкIа зыдэмысыж, ныкъуэбгынэ хъуа, мэзпыупщIхэм я жылэ цIыкIуу къекIуэкIа Къалыхъущ. ТIэкIу узэрыфIэкIыу, а щIыпIэр и щIэдзапIэщ псыжь уардэм Къырылъэ шытхым илъэсищэкIэрэ щыпхиугъуэныкIа мывэ къуэкIий куум. Мы тхыгъэр зытх сэ абдежым зыбжанэрэ сыкъыщыхутащи, щыхьэт сытехъуэфынущ жьанэ Iузэвым япэу дэплъэ дэтхэнэми зэрыпэмыплъауэ гущтэ щищIынкIэ зэрыхъунум, апхуэдизу ар куущ, и джабитIыр зэхуэшарэ псыми Iэуэлъауэшхуэ щригъэщIу щышынагъуэщи.

ЗэдэгуаупсыкIа фIэкIа умыщIэну захуабзэу зэдех бгы нэпкъыжьитIым къагъэщIащ километри 5 хуэдиз зи кIыхьагъ, метр 70-м нэблагъэ зи куууагъ дурэш абрагъуэр. КъимыдэкIэри, мы щIыпIэр и куэбжэщ, и дыхьэпIэщ Кавказ псом щынэхъ уардэу, щынэхъ бгъуфIэу, щынэхъ инхэм ящыщу къалъытэ «Дигор» тIуащIэм. Абы и пэщIэдзэ и зэвыпIэ дыдэм, зыгуэрхэм ягу къэкIри, псым иризэпрыкIыфын папщIэ, мывэ гъэжам къыхэщIыкIа лъэмыж быдэ тралъхьащ. ЗыплъыхьакIуэ къакIуэхэри щIыпIэрысхэри а зэпрыкIыпIэм (къызыхахар уэ къащIэ!) «Iиблис лъэмыжкIэ» (осетинхэр «Ахсиндти хед» - кIэ) йоджэ.  

Аргуэру зэ къыхэдгъэщынщи, пфIэгъэщIэгъуэн хъурэ а лъэмыжым утеувэрэ уеплъыхмэ, мывэ хьэкхъуафэр и теплъэу, зэхуэзэвыбзэу зэшэлIа къырыжьитIым я лъабжьэ дыдэм щыхъущIэ псы IэубыдыпIэншэм укIэлъыплъыныр псэр зыгъэхьэшкIуэрашкIуэщ, щIыфэр зыхэтхытхщ, зыгъэкIылщ.

Мы щIыпIэм и зэхэухуэнэкIэр гъэщIэгъуэныщэу зэрыщытым къыхэкIыу, Урыху псыхъуэм и бгъузапIэу «Дигор жьанэ» зыфIащар 2008 гъэ лъандэрэ щIыуэпсым и фэеплъ телъыджэхэм ящыщ зыуэ къалъытащ.

ЗэвыпIэм уфIэкIмэ, МацIутIэ лъапэрытым уохьэ. Абдежым бгыхэр нэхъ щызэкIэщIокIуэт, тIуащIэри нэхъ Iэхуитлъэхуит щохъуж. Ауэ ар нэгъуэщI хъыбарщ…

Зэреджэм ехьэлIауэ

Псым и цIэр къызытехъукIам теухуауэ лъахэджхэм еплъыкIэу щыIэхэм нэхъ къыхахыр «Урыху» фIэщыгъэр осетинхэм «зызышэщIа», «зызыуфэбгъуа» мыхьэнэхэм зэрытрагъахуэрщ. АрщхьэкIэ, мы псым хуэгъэзауэ зи гугъу тщIы лъэпкъым щыщхэм нэхъ къагъэсэбэпыр езыхэр зэсэжа «Ираф» (ироныбзэкIэ – «Араф») къэпсэлъыкIэрщ. Осетие Ищхъэрэм псышхуэр щежэх и районым зэреджэ «Ираф» цIэри къызытекIауэ къалъытэр аращ.

Ираныбзэхэр джынымкIэ щIэныгъэлI цIэрыIуэ Абаев Васо зэригъэувауэ, «Ираф» псыцIэр «ir», «af» Iыхьэхэу зэхэтщи, япэр зыхуэтхь хъунур осетин-иронхэр зэрызэджэж фIэщыгъэрщ, етIуанэр къуэкIыпIэ ираныбзэхэм я нэхъыбапIэм (скифхэм я бзэри яхэту) «псы» мыхьэнэр къыщикIыу хэта псалъэрщ.

ГъэщIэгъуэнми, щыIэщ псым и цIэр тюркхэм я бзэм къытекIауэ жызыIэхэри. Апхуэдэхэм къызэралъытэмкIэ, фIэщыгъэр зэрызэхэт Iыхьэхэм япэр, «ур» жыхуиIэр, зи гугъу тщIы лъэпкъхэр псым зэреджэу щытарщ («су» псалъэр а лъэхъэнэм ямыIа хуэдэ), «ух» пычыгъуэр зыхуагъакIуэр цIыкIу мыхьэнэр къызэрыкI къэпсэлъыкIэм и кIэух макъырщ (зыгъэцIыкIу суффикс).