Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм къыщыдэкI лъэпкъ газетхэр зэпыщIауэ дызэрызэдэлажьэм мызэ-мытIэу дытетхыхьащ: дызэкIэлъыкIуэу, тхыгъэхэмкIэ дызэхъуажэу. Апхуэдэ зы тхыгъэ иджыблагъэ къытIэрыхьащ, Шыбзыхъуэ Ирэ и IэдакъэщIэкIыу. Ар къытхутопсэлъыхь адыгэ унагъуэ дахэм я псэукIэм, зытеухуари зи ныбжьыр иджыблагъэ илъэс 75-рэ ирикъуа нэхъыжьыфI, Али-Бэрдыкъуэ къуажэм дэс Хутэ Аслъэн Исмэхьил и къуэрщ. И щхьэгъусэ МыIуминатрэ абырэ унагъуэ зэрызэдащIрэ илъэс 50-м щIигъужащ.
- ЦIыху зэчиифIэр куэдым хуэIэкIуэлъакIуэщ. Апхуэдэ зэчийр Хутэ Аслъэн и сабиигъуэм къыщожьэ: «Ди гъунэгъум патефон яIэти, абы сэ сызэрехъуапсэр пхужыIэнтэкъым. Пщыхьэщхьэ къэс, си анэшхуэр сщIыгъуу, Нэхущ Хьэмзэтхэ я деж дыкIуэрт. Нэхъуеиншэу седаIуэрт патефоным къиIукIым, уэрэдхэри сигу зэризубыдэным сыпылът. ИужькIэ нанэ зыхуэзгъэщIэгъуэжырт, «Дзэлыкъуэ хъупIэ» уэрэдыр къызэхъулIапэу къысщыхъуу щыжесIэкIэ. Нанэу къыщIэкIынущ си япэ дэIуакIуэу сиIар, - игу къегъэкIыж Аслъэн.
Ауэрэ щIалэ цIыкIур къуажэ курыт еджапIэм щIагъэтIысхьэ. Япэ дыдэу еджапIэм кIуэну сабийр зыхуэныкъуэ псори - фащи, кIэртIузи, портфели - къыхуищэхущ, и Iэпэри иубыдри, адэ къуэшым ар еджапIэм ишащ. Абы и классэгъу Дзэмыхь Лидэ пшынэ фIыуэ еуэу къыщIэкIащ. Зы махуэ гуэрым ар Аслъэн къоупщI: «Шоферым и уэрэд»-р пщIэрэ?» - жери. АрщхьэкIэ ищIэртэкъыми, уэрэдыр тхауэ къритри, псынщIэ дыдэу зригъэщIащ. Мис апхуэдэу, е 4-нэ классым щIэсу, Аслъэн пшынэм дежьууэ уэрэд жиIэн щIидзащ.
- Ди къуажэм дэс нэхъыжьыфI, егъэджакIуэу игъащIэ псом лэжьа, ауэ уэрэд жыIэным хуабжьу хэзагъэу къекIуэкIа Щохъужь Мардас гу къыслъитэри, чэнджэщ къызитащ уэрэд жыIэныр хыфIэзмыдзэну. Сэри ар сфIэфIти, зыпыIуздзтэкъым. Псом хуэмыдэу сехъуапсэрт ди къуажэм дэса Щохъужь Хьэлым (и ахърэт дахэ ухъу) уэрэд зэрыжиIэм. Уеблэмэ, зезгъэщхьыну сыхэтт, ауэ дэнэт, Хьэлым и макъ къызэрымыкIуэмрэ сэрэ?! - Аслъэн гуапэу игу къегъэкIыж щапхъэ зытрихыу щытахэр.
Апхуэдэурэ къежьэри, къуажэ клубым щыщыIэ гъуазджэ гупым хэтурэ махуэшхуэхэм, гуфIэгъуэ зэхыхьэхэм я утыкум щIалэр къихьэу хуежьащ, и макъыр зэхэзыххэр итхьэкъуу. Уэрэд жыIэным, усэ къеджэным, гъуазджэм ехьэлIа лъэныкъуэхэм и хъуапсэр хуимыкIыурэ, класси 8-р къиухри, ар еджапIэм къыщIэкIащ. Карачаевск къалэм и ГПТУ-м пхъащIэ IэщIагъэр щызэригъэгъутыныр и мурадт. И ныбжьыр нэсу дзэ къулыкъум щыдашми, уэрэджыIакIуэу, зэпеуэ зэхуэмыдэхэм хэтащ. Дзэм къыхэкIыжа нэужь, Хьэбэз къуажэм дэт «Микрокомпонент» завод цIэрыIуэм щылэжьащ, зэхуащIыжыхункIэ. Абдежи Хутэ Аслъэн цIыхугъэ лъагэ зыхэлъ, ныбжьэгъугъэр зыгъэпэжыф, щыпкъагъэм, пэжагъэм емыбакъуэ, гушыIэшхуэ зыхэлъущ къызэрацIыхуар. Ноби и хъыбар куэд гъэщIэгъуэну яIуэтэжу зэхэпхынущ ар зыдэлэжьахэм. ЛэжьэхукIи Аслъэн гъуазджэм хуиIэ фIылъагъуныгъэр IэщIыб ищIакъым, щIыпIэ куэдым щигъэIуащ и уэрэдхэр.
Зыхуеджа IэщIагъэмкIэ дгъэзэжынщи, пхъащIэнымрэ гъуазджэмрэ зэпэжыжьэу къыпщыхъунт, ауэ цIыху къызэрымыкIуэм а зэмыщхьитIри зэрегъэкIуф. Аслъэн щылжьэ щIыпIэм езым и IэкIэ ищIа хьэпшып телъыджэхэр щIэлъщ. Къыхэгъэщыпхъэщ щыпсэу бжьэпэм иIэ къуэкIийм дищIыхьа сабий джэгупIэри. IуэхукIэ, лъэIукIэ къыбгъэдыхьауэ, абы зыри игъэщIэхъуакъым, я гузэвэгъуэ яхудегъэкI: хэт джыдэкI, хэт шэмэджыкI, хэти бел, хьэнцэ… - зыхуейр яхуещI. Уеблэмэ, унагъуэр есэжащ еджэу шхакIуэ къыщIашыжыхункIэ и лъэщапIэм махуэр зэрыщигъэкIуэфыным.
2019 гъэм щегъэжьауэ Аслъэн щолажьэ фэеплъ музейми. ЦIыхуIэ хуэныкъуэу, а щIыпIэр дэхуэха щыхъум, Аргун Олег и жэрдэмкIэ, Аслъэн а Iуэху мытыншым пэрыувауэ щытащ. ИужькIэ Иуан Нурии гъусэ къыхуэхъуащ. И къуэшым, Хутэ Михаил, ипкъ къикIыу къэунэхуа, адыгэ лъэпкъым и фэеплъ щIыпIэр зэрызэрихьэри, абы махуэ къэс зэрыдэтри Аслъэн лэжьыгъэу къилъытэкъым, и лъэпкъым, и къуэшым я фэеплъ ихъумэу мыхъумэ.
Нобэ мы тхыдэ щIыпIэр хьэщIэкIуапIэщ, щIэнгъуазэ, гукъэкIыж къигъэхъуапIэщ. Кавказ зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъ сыным деж щыт музейм щIэлъщ илъэс зэхуэмыдэхэм абы еблэгъа хьэщIэхэм къагъэна тхыгъэхэр зэрыт журналышхуэ. Куэд щIащ зыр яухыу, етIуанэ, ещанэ журналри зэрыщIатхыкIрэ.
«Дэтхэнэ тхыгъэри - цIыху гъащIэщ, дэтхэнэ тхыгъэри - хамэ къэралхэм, хамэщIхэм къыщыхута, ауэ ену зигухэр адэжь щIыналъэм къыхуеIэ ди хэкуэгъухэм я гущIагъщIэлъ псалъэщ. Ахэр зэхуэтхьэсыну, къуажэ курыт еджапIэм ипэкIэ щахъума хьэпшыпхэр мыбы къыщIэдгъэзэгъэжыну, щIыпIэм зедгъэужьыну лъэкIыныгъэ къыдэзыт дэтхэнэми, Аргун Олеги яхэту, фIыщIэ ин яхузощI, - къыддогуашэ Аслъэн.
Хутэхэ я бынунагъуэм щхьэхуэ дытепсэлъыхьыну хуэфащэщ. Аслъэнрэ МыIуминатрэ зэрызэдэпсэурэ лIэщIыгъуэ ныбжь щрикъуам, яIэтащ, «Унагъуэ щапхъэгъэлъагъуэ» щIыхьыцIэ лъапIэр къыхуагъэфащэу. Аслъэнрэ Къардэн Хьэлым ипхъу МыIуминатрэ бын хъарзыниплI зэдапIащ, псори ирагъэджащ, унагъуэ ирагъэщIащ, адыгэ хабзэкIи, цIыхугъэкIи пылъхьэншэу. Япхъу нэхъыжь Заремэ Жьакуэ къуажэм, Шыбзыхъуэхэ я нысэщ. Медицинэм толажьэ. Зы къуэрэ зыпхъурэ иIэщ.
Курыт Эммэ Мейкъуапэ щопсэу, унагъуэщ. ЩIэныгъэм, егъэджэныгъэм и гуащIэр ирипхащ, колледжым щрегъаджэ.
Пхъу нэхъыщIэ Тамарэ Къалмыкъхэ унагъуэ щищIауэ, Бэвыкъуэ дэсщ, къуажэ администрацэм щолажьэ. Зыпхъу иIэщ.
Я нэхъыщIэ икIи я къуэ закъуэ Астемыри еджапIэ нэхъыщхьэ къиухащ, хьэрычэтыщIэщ, и адэр и щапхъэу, ухуэныгъэм хуэIэпщIэлъапщIэщ. И щхьэгъусэр Адыгейм къришащ, Стащхэ япхъущ. Къызыхыхьа унагъуэм нысэ хьэлэмэт яхуэхъуауэ, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжу Хутэхэ яхэсщ, дадэ-нанэр къуэрылъху цIыкIуитIкIэ игъэгуфIащ. Езыр Хьэбэз администрацэм щолажьэ.
Аслъэн и къуэрылъху цIыкIухэм адыгэ фащэр къащыпсу ящыгъыу мызэ-мытIэу тлъэгъуащ. Сабийхэр анэдэлъхубзэм, адыгэ хабзэфIым зэрыщIапIыкIым ар и щыхьэтщ.
- Адыгэбзэм ирипсэлъэным къыщымынэу, ягъэшэрыуэным, хабзэхэр ящIэным ткIийуэ сыпылъщ. АдыгэбзэкIэ усэ щыжаIэкIэ си гур хохъуэ, нэхъыбэкIи сащогугъ, - жеIэ Аслъэн. - Псыхъуэм дэсщIыхьа сабийр дэзу, джэгуу щыслъагъукIэ, сыту сыгуфIэрэ! Лъэпкъым сэбэпу къыхуэсхьари, сщIари сфIэмащIэщи, апхуэдэ IуэхуфI нэхъыбэжу сыхуейщ иджыри зэзгъэхъулIэну. Зыгъэ Хьэгъундыкъуей къуажэм Хутэхэ я лъэпкъ зэхуэс щытщIауэ щытащ. Абы щыгъуэм ди нэхъыжьу къытхэса Хутэ Уэсмэн (Тхьэм здэкIуам щигъэтынш) хьэщIэхэм къыхуахьри къытраубгъуат мес мо флъагъу щIакIуэри, пыIэ бэлацэшхуэри. Иджы ахэр мыбдеж, музейм щIэлъщи, саIуплъэмэ, лъэпкъым и нэхъыжьыфIхэм я пащхьэ ситу, си IуэхущIафэкIэ жэуаплыныгъэ щысхьу къызолъытэ. Мо блынхэм фIэлъ сурэтхэр зей адыгэлI цIэрыIуэхэри къызэплъ хуэдэу къысфIощI: «Уи лъэпкъ хуэпщIэфынур хуэпщIа?» - жаIэу. Апхуэдэ жэуаплыныгъэм сыхуэпэжу, дзыхь къысхуащIа лъэпкъ фащэм сыхуэфащэу сыпсэумэ, мис абы щыгъуэм арэзы сыхъунущ».
