Зи гупсысэр хэкум, къэралым яфI, я ехъулIэныгъэ къызэрыкIын IуэхуфIхэр зэфIэхыным хуэгъэпсахэм, гъащIэм, щIэныгъэм зегъэужьыным хуэунэтIа цIыху гуащIафIэхэм ящыщ лъэпкъ щIэныгъэлI пажэ, тхыдэдж гумызагъэ икIи егъэджакIуэ Iэзэ, тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор Дзэмыхь Къасболэт ФIыцIэ и къуэр. КъБР-м щIэныгъэмрэ техникэмкIэ и Къэрал саугъэтыр зыхуагъэфэща, КъэБР-м, АР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, ЩIДАА-м и академик, ДАХ-м и тхьэмадэ (2006 - 2009 гъэхэм), Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и унафэщI Дзэмыхьыр лъэпкъ щIэныгъэм зегъэузэщIыным къаруушхуэ езыхьэлIэ ди еджагъэшхуэм ящыщщ. Мы махуэхэм Iэтауэ ягъэлъапIэ ар зи пашэ институтыр илъэси 100 зэрырикъур.
Дзэлыкъуэ щIыналъэм хыхьэ Къармэхьэблэ (Каменномост) адыгэ жылэм 1957 гъэм жэпуэгъуэм и 5-м къыщалъхуащ Къуажэм дэт курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиухри, 1973 гъэм ар щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и тхыдэ къудамэм. ЗыщIэхъуэпса тхыдэдж IэщIагъэр 1978 гъэм зригъэгъуэта нэужь, IэщIагъэлI ныбжьыщIэм щалъхуа жылэм игъэзэжри абы дэт курыт школ №1-м тхыдэр щIэблэм яригъэджу лэжьэн щыщIидзащ. Школым зы илъэскIэ щылэжьауэ, ар ирагъэблэгъащ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым тхыдэмкIэ и къудамэм. ИпэкIэ ищIа гуращэр и гъуэгугъэлъагъуэу, Дзэмыхьыр 1981 гъэм щIэтIысхьащ къэралым ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием къепхауэ лажьэ, СССР-м и тхыдэмкIэ и институтым и аспирантурэм. Куэд дэмыкIыу абы игъэхьэзыращ и кандидат диссертацэр. «Къэбэрдейм XVIII – XIX лIэщIыгъуэм и япэ Iыхьэм щыщыIа социально-экономикэ ухуэныгъэр» фIэщыгъэр зиIа щIэныгъэ лэжьыгъэр Дзэмыхьым 1985 гъэм ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ икIи тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ кандидат цIэр къыфIащащ.
ЩIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым лэжьыгъэ купщIафIэ куэд щызэфIихащ Къасболэт, абы и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыщIэу, иужькIэ щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыжьу, тхыдэмкIэ и къудамэм и унафэщIу щыIэу. Акъыл шэщIа зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIыр 1992 гъэм КъБКъУ-м ирагъэблэгъащ. КъБР-м щыпсэу лъэпкъхэм я тхыдэмрэ этнографиемкIэ кафедрэм и егъэджакIуэ нэхъыжьу, доценту, лъэпкъ тхыдэмкIэ кафедрэм и пашэу лэжьащ ар. 1998 - 2000 гъэхэм абы къызыхуэтыншэу ирихьэкIащ КъБКъУ-м и Социально-гуманитар институтым и унафэщIым щIэныгъэмкIэ и къуэдзэ къулыкъур. Къыхуагъэфэщэ дэтхэнэ къулыкъури, зяужь ихьэ сыт хуэдэ Iуэхугъуэри къащти, абыхэм яхэткъым а цIыху гумызагъэм къызыхуэтыншэу, нэсу имыгъэзащIэ.
2014 гъэ лъандэрэ Дзэмыхьыр и унафэщIщ РАН-м и КъБЩIЦ-м Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым. ЩIэныгъэлI щыпкъэм мыбдежми зыкъигъэлъэгъуащ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ нэсу. Зи пашэ IуэхущIапIэм щекIуэкI къэхутэныгъэ псори зи нэIэм щIэт унафэщIым хузэфIокI ди щIыналъэм и зыужьыныгъэмкIэ щхьэпэ къэхутэныгъэхэм я зэхэублакIуэ, жэрдэмщIакIуэ хъун, КъБР-м и щIэныгъэлIхэм я лъэкIыныгъэхэр хэкум и зыузэщIыныгъэм къыхузэщIигъэуIуэн. Къасболэт апхуэдэуи нэмыс лъагэ зыхэлъ цIыхущ. Абы ещIэ и нэIэ щIэт гупыр зыхуэунэтIыпхъэр, япэ игъэщыпхъэ къалэнхэр, иужькIэ гу зылъапхъэхэр. Институтым и IэщIагъэлI дэтхэнэми бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ къыхуегъуэтыф, я лэжьыгъэр тэмэму еунэтI, чэнджэщ щхьэпэхэр яретыф, бгъэдэлъ щIэныгъэкIи зэфIэкIкIи щIэгъэкъуэн яхуохъу.
Сыт хуэдэ IэнатIэ щыпэрыти, Дзэмыхьым зэи IэщIыб ищIакъым щIэныгъэ Iуэхухэр. Зэман кIыхькIэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр лъабжьэ зыхуищIа и доктор диссертацэр, «Урысейм Кавказым щригъэкIуэкIа политикэмрэ адыгэхэмрэ (1550 - 1770 гъгъ.)» зи фIэщыгъэр, щытхъушхуэ хужаIэу 2001 гъэм ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIауэ щытащ Къасболэт, тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ доктор цIэри къыхуагъэфащэу.
Жыжьэ нос Дзэмыхьым и зэфIэкIыр. Псори зэхэту къапщтэмэ, еджагъэшхуэм и къалэмыпэм къыпыкIащ тхылъ щхьэхуэрэ нэгъуэщI тхыгъэ щхьэпэу 180-м щIигъу, ди республикэ газетхэм, журналхэм къытехуа и Iэрытххэр хэмыту. Абы хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ Урысейм, Кавказ Ищхъэрэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым я тхыдэр зэхуэхьэсыжыным, абыхэм ехьэлIа тхылъхэр тхыным, къыдэгъэкIыным. Ди лъэпкъ тхыдэм и дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэхэр зэпкърыхыным, къэхъукъащIэ щхьэхуэхэм пэжым и нэхур ятегъэпсэным, Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ, дэтхэнэри субъект щхьэхуэу щыту, яку дэлъа политикэ зэхущытыкIэхэр джыным, нэгъуэщIхэми лэжьыгъэ купщIафIэхэр, гъэщIэгъуэнхэр къыщыдэкIащ Москва, Ростов, Налшык къалэхэм.
Дзэмыхьым и гупсысэхэр хуеунэтI ди республикэм щекIуэкI жылагъуэ гъащIэр, цIыху зэхущытыкIэр гъэбелджылыным. ЦIыхубэм и дзыхь кърагъэзу, 2014 гъэм Къасболэт хахащ КъБР-м и Парламентым и депутату. Хабзэубзыху IэнатIэм Лъэпкъхэм яку дэлъ зэхущытыкIэхэмкIэ, Хабзэхэр зэхэлъхьэнымкIэ, къэрал ухуэныгъэмрэ щIыпIэ самоуправленэмкIэ и комитетхэм хэту, хэкупсэ нэсыр йолэжь цIыхубэм яфI, я ехъулIэныгъэ къызэрыкI Iуэхугъуэхэм тегъэпсыхьа хабзэхэр къэщтэным.
Щалъхуа щIыналъэм, щыпсэу къэралым и къэкIуэнум дапщэщи егъэпIейтей Дзэмыхь Къасболэт ФIыцIэ и къуэр. Зи зэфIэкI лъагэр лъэпкъым и зыужьыныгъэм хуэзыгъэпс адыгэлI щэджащэми абы и нэIэм щIэт щIэныгъэлI гупми дохъуэхъу я IуэхущIапIэм и илъэси 100 юбилеймкIэ. Узыншагъэ быдэ яIэу, ехъулIэныгъэщIэхэр я куэду, я зэфIэкIхэм хэхъуэ зэпыту иджыри куэдрэ псэуну Тхьэм жиIэ.
