А махуэм щыхьэрым къыщацIыхуат композиторыщIэ

Даур Аслъэн зы зэман къигъэщIауэ щытащ «Дахэнагъуэ» цIэ дахэр иIэу бзылъхугъэ ансамбль екIу. Сыт хуэдэ гупсысэт абы Аслъэн лъабжьэ хуищIар?!

Зыхуэзгъэувыжа упщIэм и жэуапыр нэсу къыщызгъуэтащ Даур Аслъэн журналистым иритауэ щыта зы интервьюм. Абы композиторым щыжиIат: «Дахэнагъуэ теухуауэ щыIэ хъыбархэр, шэч хэмылъу, телъыджэщ, абыхэми гупсысэ пыухыкIа гуэрхэр къызатащ. АрщхьэкIэ «Дахэнагъуэр» къызэзгъэпэщынымкIэ щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэ хъуар нэгъуэщIщ. Бзылъхугъэ ансамблыр утыку къишэныр сэ си щхьэзыфIэфIагъым къыхэкIакъым, атIэ ар димыIэу хъунутэкъым. Iуэхур зыIутыр мыращ: адыгэхэр, ди тхыдэтххэри тщIыгъуу, зэпымыууэ яхуэмыфащэу бзылъхугъэхэр къыдэдмыгъэплъу дыкъекIуэкIащ. «Къыдэдмыгъэплъым» къизгъэкIыр уэрэду диIэу хъуар джэгуакIуэхэм ейуэ жытIэу дыкъызэрыгъуэгурыкIуарщ, абы щыгъуэми нэхъыбэр зи IэдакъэщIэкIыр цIыхубзхэрауэ, уеблэмэ езыхэм ахэр Iэзэу ягъэзэщIэжу ижь-ижьыж лъандэрэ къокIуэкI. Иджы и зэманщ ахэр утыку къитшэжыну».

 Даур Аслъэн и фIэщ хъурт лъэпкъ къэс я бзэрэ фащэрэ зэрызрахьэжым хуэдэу, я уэрэд жыIэкIи зэраIэжыр. Абы къилъытэрт ар цIыхум къыдалъхун хуейуэ, зы еджапIи ар къыпхущIэмыхыну. Композиторыр апхуэдэуи тегузэвыхьырт макъитI-щы щызэхэухуэна уэрэд жыIэкIэр адыгэм фIэкIуэд зэрыхъуам. Къэбгъэлъагъуэмэ, абы апхуэдэ уэрэду щэ бжыгъэхэр итхауэ иIэт. Апхуэдэ зэфIэкIхэр зиIэ уэрэджыIакIуэ бзылъхугъэхэм Аслъэн илъэситIкIэ лъыхъуат. ТкIийуэ къыхихырт абы и ансамблым хигъэхьэнухэр. Артистым уэрэдыр зыхищIэныр, ар дахэу игъэзэщIэныр мащIэт Аслъэн дежкIэ, атIэ ар Iэмал имыIэу зы лъэпкъ макъамэ Iэмэпсымэми еуэфын хуейт. Апхуэдэ щIыкIэкIэ къэунэхуа «Даханагъуэ» гупым хэт бзылъхугъэу 8-м щыщу 6-р пшынэ еуэрт, Iэпэпшынэр, къамылыр, бэрэбанэр, пхъэцIычыр зи Iэпэгъухэри яхэтт.

  Ар 1992 гъэрт. Япэ лъэбакъуэхэр гупым щичащ Пионерхэм я уардэунэм (Налшык къалэ), иужькIэ я лэжьыгъэм щыпащащ Сабий творчествэмкIэ республикэ унэм. ИлъэситIкIэ ансамблым и нэIэ (фащэкIэ ар къызэгъэпэщынми, сытми) тригъэтат Безрокъуэ Еленэ. Нэхъ зэман гугъухэм апхуэдэ гулъытэ къызэрыхуищIам папщIэ Даур Аслъэн а цIыхубзым фIыщIэ хуищIырт. Нэхъ иужькIэ «Дахэнагъуэр» щылэжьащ КъБР-м и телерадиокомпанием и зы пэшым.

 Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуажэ зэхуэмыдэхэм композиторым къыдиша Тхьэгъэлэдж Светланэ, Мэстафэ Эммэ, Абыдэ Людэ, КIэрэф Иннэ, Мэсей Линдэ, Хьэвэящхьэ Женэ, Црым Эллэ, ЛIымахуэ Залинэ сымэ зэман кIэщIым цIыхум ягу дыхьауэ щытащ. Бзылъхугъэхэм ягу къызэрагъэкIыжымкIэ, абыхэм заригъэужьын папщIэ, Аслъэн лъэкI къигъанэртэкъым, уеблэмэ еджапIэ нэхъыщхьэ щIэсми ярейуэ, Бах и IэдакъэщIэкIхэми, нэгъуэщI классикэ музыкэми езыр яхуеуэрт, Агънокъуэ Лашэ, ЩоджэнцIыкIу Алий сымэ я усэхэм къахуеджэрт. Нэхъыщхьэрати, уэрэджыIакIуэ бзылъхугъэхэм я хьэл-щэнми ар кIэлъыплъырт, хабзэми, сурэтыщI гъуазджэми, нэгъуэщI куэдми хигъэгъуазэрт.

 - Аслъэн си егъэджакIуэт, си гъуэгугъэлъа­гъуэт. «Дахэнагъуэ» ансамблым хэта хъыджэбз гупым хуабжьу ар къыдэлIэлIащ, - жеIэ КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Тхьэгъэлэдж Светланэ. - ЦIыхугъэшхуэ хэлът абы. И гъэсэнхэм зэи къыттеплъэкъукIыртэкъым. Зыкъэдгъэлъэгъуэну зыщыдгъэхьэзырхэм сыт щыгъуи жэуаплыныгъэшхуэ хэлъу ар Iуэхум бгъэды­хьэрт. Сэ нэхъ къызэлIалIэрт, и уэ­рэдхэр згъэзэщIэну нэхъыбэри дзыхь къыс­хуи­щIырт. УэрэджыIакIуэ къысхэкIыну къызэрысщыгугъыр сщIэрти, сэри слъэкI къэзгъанэр­тэ­къым. Аслъэн макъамэм и жанр псоми хуэ­Iэрыхуэу зэрыщытар абы и творчествэм щыгъуа­зэ­хэм ящIэ. Адрей псоми я гугъу сщIынкъыми, абы щIэрыщIэу итхыжа, псэщIэ зыхилъхьэжа адыгэ цIыхубэ уэрэдыжьхэм уасэ яIэкъым. Аслъэн езыр мыпсэужми, абы и макъамэхэр, и уэрэд телъыджэхэр щоIу адыгэ  здэ­щыIэ дэтхэнэ щIыналъэми. Ахэр зэи жьы хъунукъым, зэманым здихьыфынукъым.

«Дахэнагъуэ» щыIэу «Джэримэс» къэмыунэхуу хъуну къыщIэкIынтэкъым. КъБР-м и къэрал телерадиокомпанием и хорым хэтхэмрэ Музыкэ театрым и артистхэу Уэтэр МуIэед, Пщыгъуэш Юрэ, Сибэч Хьэчим, Шыгуанэ Суфьян, Согуэ Данил (композитор-мелодист), Урыс Амырбий сымэ зыхэт гуп, цIыхухъу защIэу, зэхуишэсат Аслъэн. Я япэ концертыр 1997 гъэм гъатхэпэм и 9-м ятауэ щытащ. «Джэримэсым» папщIэ Даур Аслъэн адыгэ уэрэдыжьу 300-м щIигъу зэхуихьэсат. ЦIыхухъу гупыр цIэрыIуэ хъумэ, композиторым игу илът «Дахэнагъуэмрэ» абырэ зэхигъэхьэжыну. АрщхьэкIэ гугъэр гъащIэм нахуэ щыхъуакъым.

Даурым и зэфIэкIым цIыхушхуэ куэд тетхыхьащ. Абыхэм ящыщ зыщ СССР-м и цIыхубэ артисткэ, СССР- м и Къэрал саугъэтым и лауреат, Социалист Лэжьыгъэм  и ЛIыхъужь Пахмутовэ Александрэ. Абы къыжиIат мыпхуэдэу: «Хэт сэркIэ Даур Аслъэныр? Ар ди зэманым псэуа, зэчиишхуэ зыбгъэдэлъа  композиторщ. Япэ дыдэ мы щIалэм и гугъу къысхуэзыщIар си ныбжьэгъу пэж, Къэрэшей-Шэрджэс школ-интернатым и унафэщI, мызэ-мытIэу зи деж сыщыхьэщIа, Урысейм щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ Лэтокъуэ Гуащэнагъуэ Делу и пхъурт.

Абы гуфIэгъуэм зэщIиIэтэу къысхуитхат Къэрэшей-Шэрджэсым профессиональнэ композитор яIэ зэрыхъуар, Чайковский и цIэр зезыхьэ консерваторием и факультетитI къэзыуха Даур Аслъэн щалъхуа хэгъэгум щылэжьэну зэригъэзэжар. Сэ сехъуэхъуащ езыми областми апхуэдэ IуэхугъуэфIымкIэ. Ар 1970 гъэм и шыщхьэуIу мазэрат.

Зэман гуэр дэкIауэ, Къэрэшей-Шэрджэсым и щэнхабзэмрэ гъуазджэхэмрэ я махуэхэр Москва щекIуэкIын хуейуэ, си ныбжьэгъум аргуэру къысхуетх:

«Александрэ Николаевнэ! Ди композитор ныбжьыщIэр Москва нэкIуэну лIыкIуэхэм яхэтщ. Гугъуехьу умылъытэнумэ, Даурыр къэгъуэти, фэ фхуэдэхэм яхэшэ, абыкIэ сынолъэIу.  Мы тхыгъэр езым нестын си гугъати, сIихакъым. МэукIытэ…»

Си ныбжьэгъур къызэрызэлъэIуар згъэзэщIащ. Аслъэн къэзгъуэтщ, зэзгъэцIыхури, и IэдакъэщIэкIхэми зыщызгъэгъуэзащ, Москва щекIуэкI концертхэм зэрысхузэфIэкIыу хэзгъэхьащ.

АтIэ, а махуэхэм щыгъуэ москвадэсхэм къацIыхуащ композиторыщIэ Даур Аслъэн. Абы иужькIэ, дунейм ехыжыхункIэ, Аслъэн ди унагъуэм и ныбжьэгъу пэжу щытащ. Си щхьэгъусэ усакIуэ-уэрэдус Добронравов Николай сщIыгъуу зэкъым Къэрэшей-Шэрджэсым дызэрыщыIар. Николай Черкесск къалэм теухуа усэ щитхым, Аслъэн абы макъамэ дахащэ щIилъхьэжат. ЦIыху гуапэу, сыт щыгъуи нэфIэгуфIэу дунейм тета, зэчиишхуэ зыбгъэдэлъа Даур Аслъэн и фэеплъу а уэрэдыр къэнащ.

КIуэ пэтми Аслъэн и зэчийм зиужьт, абы и IэдакъэщIэкI телъыджэхэр ягъэзащIэрт артист, оркестр цIэрыIуэхэм. Плъагъуу композитор зэчиифIэм и IэщIагъэм хигъахъуэрт. Черкесск сыщыкIуэкIэ, ар дэркIэ махуэшхуэ хъурт - еджапIэхэм зэщIыгъуу концертхэр щытт...

Аслъэн и уэрэдым, макъамэ къигъэщIахэм куэд тетхыхьащ, тепсэлъыхьащ. Ауэ сыт хуэдиз жамыIами, абы щIэдэIур къызыхуигъэуш гупсысэхэр и кIэм нэсу иджыри къагурыIуэркъым, апхуэдизкIэ ахэр куущи. Аслъэн и макъамэр гуакIуэщ, розэ удз гъэгъа дахэм хуэдэу мэ IэфIкIэ  гъэнщIащ, гу хуабагъ яхэлъщ, цIыхур фIым хуэзунэтIщ».

БАГЪЭТЫР Луизэ.