Дыгъэгъазэм и 10-м щIэныгъэ дунейм щагъэлъапIэ швед еджагъэшхуэ Нобель Альфред (1833 - 1896) и фэеплъ махуэр. ЩIэныгъэлIым къигъэна уэсятым ипкъ иткIэ, а махуэм ят абы и цIэр зыфIаща Нобель саугъэтыр. Ар хуагъэфащэ щIэныгъэм и унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм дунейпсо мыхьэнэ зиIэ къэхутэныгъэхэр щезыгъэкIуэкIыфахэм, къызэрымыкIуэ Iуэхугъуэхэр къызэIузыхыфахэм, дунейпсо щэнхабзэм, жылагъуэм я зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIыфа цIыху щэджащэхэм. Химик цIэрыIуэу, инженер Iэзэу, къэхутакIуэ емызэшу щыта Нобель Альфред езым къызэIуихауэ щытащ патент зыхуагъэфща къэхутэныгъэ 355-рэ, куэд дызыщыгъуазэ динамитри яхэту.
КъигъэщIа илъэс 63-м къриубыдэу Нобель мылъкушхуэ зэхуихьэсауэ щытащ. Абы и нэхъыбапIэр къыпэкIуат къигупсыса е къызэIуиха Iуэхугъуэхэм. ЩIэныгъэлIым уэсят ищIауэ щытащ и мылъкум щыщ Iыхьэшхуэ Iуэхугъуэ къызэрымыкIуэхэм щIэдзапIэ яхуэхъуа къэхутэныгъэшхуэхэр къызэIузыха, цIыхубэм яфI къызэрыкIын лэжьыгъэ купщIафIэ зи IэрыкI IэщIагъэлIхэм дунейпсо саугъэту иратыну. Абыхэм ящыщу щIэныгъэмрэ щэнхабзэмрэ епхахэм я унафэр яIэщIэлъщ Швецием абы хуэлажьэу къыщызэрагъэпэща IуэхущIапIэхэм. А саугъэтхэм я нэхъыщхьэ дыдэр - Мамырыгъэм и Нобель саугъэтыр - зратынум и унафэр зи Iэ илъыр Нобель и саугъэтымкIэ Норвегие комитетырщ.
Нобель саугъэту ят ахъшэм илъэс къэс зихъуэж зэпытщ. Ар зэлъытар Нобель и фондым къихъуэ мылъкур зыхуэдизырщ. 2025 гъэм ар мэхъу швед кронэу мелуан 11. НэгъуэщIу жыпIэмэ, америкэ доллар мелуан 1,2-рэ е сом мелуан 96,2-рэ.
Урысей къэралым, СССР-м щыщ щIэныгъэлI, щэнхабзэ лэжьакIуэ, тхакIуэ куэдым иратащ Нобель и саугъэтыр. Ар ди къэралым исхэм япэу къыщыхуагъэфэщар 1904 гъэращ. Абы щыгъуэм ар зратауэ щытар, медицинэмрэ физиологиемрэ щызыIэригъэхьа ехъулIэныгъэ инхэм папщIэ. А саугъэт лъапIэр иужькIэ зыхуагъэфэщахэм ящыщщ Мечников Илья (физиологиемрэ медицинэмрэ), Семенов Николай (химие), Черенков Павел, Тамм Игорь, Франк Илья, Ландау Лев, Басов Николай, Прохоров Александр, Капицэ Петр, Алферов Жорес, Абрикосов Алексей, Гинзбург Виталий, Новоселов Константин (физикэ), Сенкевич Генрик, Пастернак Борис, Шолохов Михаил, Солженицын Александр (литературэ), Сахаров Андрей, Горбачев Михаил, нэгъуэщIхэми. Псори зэхэту къапщтэмэ, Нобель и саугъэтыр зыхуагъэфэща ди хэкуэгъухэм я бжыгъэр 26-рэ мэхъу.
А саугъэтыр зратахэм яхэтщ урысей, совет къэралым къыщалъхуауэ, атIэми апхуэдэ пщIэ лъагэ щагъуэтым нэгъуэщI хэкум и цIыхуу щыту ирихьэлIауэ. Апхуэдэхэм ящыщщ Гейм Андрей. Новоселов Константинрэ Гейм Алексейрэ зэгъусэу 2010 гъэм къыхуагъэфэщауэ щытащ физикэмкIэ Нобель саугъэтыр. А щIалитIри Совет Союзым къыщалъхуащ, атIэми Гейм саугъэтыр къыщратым щыгъуэ Нидерландхэм щыпсэурт.
Къыхэдгъэщынщи, Краснодар крайм хыхьэ Сочэ къалэм 1958 гъэм къыщалъхуа Гейм Андрей, совет, британ физик цIэрыIуэм, графен пкъыгъуэр къызэрызэIуах щIыкIэр япэу дуней псом къыщызыхутам, и сабиигъуэри щIалэгъуэри Къэбэрдей-Балъкъэрым щигъэкIуащ. ЛъэпкъкIэ нэмыцэхэм ящыщ щIалэ цIыкIур щеджащ икIи ехъулIэныгъэкIэ, дыщэ медалыр и Iэрылъхьэу, къиухащ Налшык къалэ курыт еджапIэ №3-р. Андрей и адэр инженер нэхъыщхьэу щылэжьащ «Электровакуум» заводым, и анэр а IуэхущIапIэ дыдэм къэпщытэныгъэмкIэ и къудамэм и унафэщIу щыIащ. Курыт школ нэу-жьым Гейм щIэтIысхьащ Москва дэт физико-техникэ институтым (МФТИ). И кандидат диссертацэр 1987 гъэм ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIауэ щытащ РАН-м Пкъыгъуэ быдэхэм я физикэмкIэ и институтым, а институтми лэжьэн щыщIидзащ. ИужькIэ РАН-м МикроэлектроникэмкIэ и институтым ирагъэблэгъащ.
1990 гъэм Гейм Андрей къихьащ Инджылызым и пащтыхьым и нэIэм щIэт щIэныгъэ зэгухьэныгъэм и саугъэтыр. Абы иужькIэ ар хэкум икIащ икIи илъэс куэдкIэ щылэжьащ Ноттингем, Батэ, Копенгаген университетхэм, иужькIэ Неймеген университетым и доцент хъуащ. 2001 гъэм лэжьыгъэм щыпищащ Манчестер университетым. 2010 гъэм дуней псом къыщалъытащ абырэ зи щIэныгъэ унафэщIу щыт Новоселовымрэ я къэхутэныгъэхэм кърикIуахэр. Гейм и гъащIэм хэта Iуэхугъуэ хьэлэмэтхэм ящыщщ абы нэхъапэIуэкIэ Шнобель саугъэтыр къратауэ зэрыщытари. ЩIэныгъэлIым къигупсысат хьэндыркъуакъуэхэм щIым лъэмыIэсу малъхъэдисым и къарукIэ къызэребгъэкIухьыфынур. Нидерландхэм я цIыхуу илъэс куэдкIэ щыта Гейм дызэрыт илъэсым къыщыщIэдзауэ Великобританием и цIыхущ.
Ди республикэм и къалащхьэм дэт курыт школым курыт щIэныгъэ щызэзыгъэгъуэту зыIэригъэхьа ехъулIэныгъэхэм папщIэ щIэныгъэм и щыгум нэса Гейм Андрей и гъащIэм къегъэлъагъуэ Нобель и саугъэт лъапIэр Москва, Санкт-Петербург щыпсэухэм я мызакъуэу, ди къэралым и хэгъэгу зэхуэмыдэхэм къыщыхъуахэми къызэрахьыфынур. Мис апхуэдэ щапхъэхэм щIэпIыкIын хуейщ республикэм и щIэблэр, щIэныгъэм зэфIэкI лъагэхэр щызыIэрагъэхьэным трагъэгушхуэу. Абы и лъэныкъуэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщхэм Iэмал псори яIэщ, курыт школыфIхэм, центр лъэщхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм я деж къыщыщIэдзауэ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием къепха институтхэм я деж щиухыжу, я зэфIэкIхэр къыщагъэлъэгъуэну. Шэч хэмылъу, Гейм Андрей и ехъулIэныгъэм къыпызыщэфын, дунейпсо цIэрыIуагъ зэзыгъэгъуэтыфын куэд къахэкIынущ ди щIыналъэм къихъуэ щIэблэ зэчиифIэхэм.
