Къафэм и дунейм

1945 гъэм фокIадэм и 21-м къалъхуащ къэфакIуэ Iэзэ хъуну къызыхуиуха, КъБР-м щIыхь зиIэ и артисткэ Мысачэ Валентинэ.

ЦIыху гъащIэм лъабжьэ хуохъу щысабийм и нэгу щIэкIамрэ зэхихамрэ. Ахэр дахэу, фIыуэ щытамэ, уи насып къикIащ… Зи гугъу фхуэтщIыну бзылъхугъэм сабиигъуэ къулей дыдэ иIауи пхужыIэнукъым, ауэ сыт хуэдэ мылъкуми ефIэкIын лъапIэныгъэхэр илъэгъуащ - «Мыщэ и къуэ Батыр», «Къанщобийрэ Гуащэгъагърэ», «Дахэнагъуэ» спектаклхэр а зэманым ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Адыгэ драмэ театрым ущеплъыныр сыт и уасэт?! 

 «Зы спектаклым тIэу тедгъазэрт. ЯпэщIыкIэ урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ деплъырт, итIанэ адыгэбзэкIэ…», - жиIэрт Мысачэм. Абы щхьэусыгъуэ иIэт: Валентинэ и анэр адыгэт, и адэр осетинт. ИтIанэ, унагъуэр зыкъомрэ Прокопьевск къалэм (Кемеровскэ областым) щыпсэуати, цIыкIухэм адыгэбзэр ящIэртэкъым.  Къэбэрдей-Балъкъэрым къэIэпхъуэжа нэужь, Валентинэ и анэр сабийхэм я адыгэбзэм елэжьу хуежьащ. Арат адыгэ театрыр кIуапIэ щIахуэхъуар.  «Прокопьевск дыщыщыпсэуам, гъунэгъу адыгэхэр - ХьэтIохъущокъуэхэ, Джатэжьхэ щыщхэр - диIат, адыгэ джэгухэри ящIу тлъэгъуат. Пшынауэр унэ дэкIуеипIэм къытетIысхьэнти и макъамэр иришэжьэнт, нэхъыжьхэри IэкIуэлъакIуэу къэфэнт. Иджы зэращIым хуэдэу, цIыкIухэр дыкъагъафэу щытакъым абы щыгъуэм, къэфэнкIэ щапхъэ зытепх хъунрат сыт щыгъуи утыкур зейр. ЗэрысщIэжымкIэ, адыгэбзэри тэмэму къэдгъэсэбэпатэкъым. Къэбэрдейм дыкъэкIуэжа нэужь, дызыхуимыта-дызыхунэмысахэр зэдгъэгъуэтыжыным щIэх дыдэу иужь дихьат, - игу къигъэкIыжырт Валентинэ. 

 Валентинэ Пионерхэм я унэм лъэпкъ къэфэкIэхэм зыщыхуигъэсат. Театррэ къафэрэ - мы тIур зыпищI щыIэтэкъым Валентинэ. Актрисэ IэщIагъэм хуеджэну зэи егупсысат ар, арщхьэкIэ «Кабардинка»-м хыхьа хъуати, абы и унафэщI Гальперин Григорий ар къиутIыпщыжакъым, езы хъыджэбзми нэхъыжьым и чэнджэщыр фIэкъабыл хъури, илъэс 20-кIэ ансамблым дэгъуэгурыкIуащ.

 Валентинэ и гукъэкIыжхэм щыщ: «I965 гъэрт «Кабардинка»-м сыщыхыхьар.  Зэман гуэр дэкIри, ансамблым и къэфакIуэ нэхъ пажэхэм ящыщ сыхъуат. КIэнфет пхъуантэм и IуплъапIэм техуауэ щыта ди сурэтыр тезыхар Монин Евгенийщ. Гуэл щхъуантIэхэм дыщыIэу, «Голу» балъкъэр къафэр дгъэзащIэрти, Евгений зыкъысхуигъэзат: «Валя, мыпхуэдэу уви, шынакъыр Къанщауэ хуэшийт», - жиIэри. Сэ ар фильмым щхьэкIэ трах си гугъащ абдеж. ИужькIэ си цIыхугъэхэр къызэупщIу хуежьащ: «ПщIэрэ уэ, сыт хуэдэ кIэнфет пхъуантэ къыдагъэкIами?» - жаIэу. Абы ипэ ди сурэтыр Лениным и уэрамым зыщIыпIэ деж къыщыфIадзауэ слъэгъуагъэххэт, ауэ гъэщIэгъуэныщэ сщыхъуар кIэнфет пхъуантэрат. Апхуэдэ кIэнфетыфIхэр а зэманым зэпэубыдат, тыншу къыпIэрыхьэртэкъым – Лениным и уэрамым тет зы тыкуэным нэмыщI, ари уи насып къихьмэ. Дауи, абы иужь уэрамхэм нэхъ сыкъыщацIыху хъуащ, ауэ нэхъ лейуэ зысщIын хуейуэ е сыпагауэ сщIэжкъым. Ауэ, шэч зыхэмылъращи, кIэнфет пхъуантэм дэ ди сурэтыр япэу къызэрытехуар гуапэт, узэрыгушхуэнт».

 А Iуэхум теухуауэ Соттаев Къанщауи игу къигъэкIыжат: «Вэрокъуэ Владимир ди щIыналъэм теухуа фильм щытрихым, Мысачэ Валентинэрэ сэрэ драджат теплъэгъуэ гуэрхэм ехьэлIауэ сурэт ттрахыну. Сэри иужькIэщ къыщысщIар ди сурэтыр кIэнфет пхъуантэм тету къызэрыдагъэкIар.  Апхуэдэ пхъуантэхэр хэхауэ, бжауэ ирагъэщIу арат, хьэщIэ лъапIэхэр къыщыкIуэкIэ тыгъэ хуащIыну. Сом 17 - 18 хуэдиз я уасэт абыхэм. А зэманым ар ахъшэшхуэт. Дауи, а Iуэхур гуапэ тщыхъуат, ауэ нэхъ лейуэ зыгуэркIэ зыхэсIэтыкIыну е сыкъызыфIэщIыжыну сигу къэкIакъым. Сэ нэхъыбэу сыкъызэрацIыхур утыкум щызгъэзащIэ гушыIэ къафэхэрт. Ди Iыхьлыхэрат нэхъыбэу а Iуэхугъуэм иригушхуар».

Мысачэ Валентинэ и гъащIэм и Iыхьэ нэхъыфI дыдэу къилъытэр «Кабардинка» ансамблым щыхэта илъэсхэрт. «Гупым сыщыхыхьагъащIэм зи дахагъэкIэ, зи къэфэкIэкIэ сызытхьэкъуар Шэру Сонят, занщIэу ар щапхъэ схуэхъуат. Фащэ хужьыр къыщыпсу езыр зэкIужрэ Iэдэбу… бзылъхугъэм и утыку итыкIэр сфIэтелъыджат. Сэтэней гуащэм ар зэрыпэсщIым нэхърэ Лашын дахэрауэ къыщIэкIынт ар нэхъ зэзгъэщхьыр. Нарт эпосыр щыздж зэманрат ари, а образыр гъэщIэгъуэн дыдэ сщыхъуат… ТхузэфIэкIар и фIыщIэщ Ульбашев Мутай. ГъэсакIуэ Iэзэт ар. Езыр ткIийми, къафэ хьэлэмэт куэд абы и фIыгъэкIэ утыку къитхьауэ щытащ. СызыщыгуфIыкIыжхэм щыщщ Атэлыкъ Дэлий, Нартокъуэ Мухьэмэтджэрий сымэ хуэдэ нэхъыжьыфIхэр къэсцIыхуну си насып къызэрихьар», - жиIэрт бзылъхугъэм.

БАГЪЭТЫР Луизэ.