Сабийхэм папщIэ ятх тхыгъэхэм балигъхэри дихьэхыу щытын хуейуэ жызыIа урыс критик цIэрыIуэ В. Г. Белинскэм и псалъэхэр и гъуазэу щытащ Щомахуэ Амырхъан (1910-1988). Балигъым фIэмыгъэщIэгъуэн усэм сабийр итхьэкъункIэ угугъэныр щхьэгъэпцIэжщ. Абы фIыуэ къыгурыIуэрт сабийр зыхэпсэукI дунейр. НыбжьыщIэ цIыкIухэм гъэсэныгъэ тэмэм, щIэныгъэ куу етынырщ насыпым и хэкIыпIэу усакIуэм къилъытэу щытар. Абыхэм псэукIэ дахэ, гъащIэ насыпыфIэ къахузэгъэпэщынырщ абы и усэхэр зыхуэлажьэр.
Сабийр анэм е адэм пщыхьэщхьэкIэрэ зыщIигъэдэIу таурыхъхэм хуэдэу IуэтэгъуафIэщ, гукъинэщ, гъэщIэгъуэнщ абы усэ къызыхищIыкI хъыбархэр. Щомахуэм и сабий тхылъхэм гъэсэныгъэ-ущииныгъэ мыхьэнэ ин яIэщ, цIыхур фIым къыхураджэу, Iейм щигъэмэхъашэу щытщи. Аращ ди адыгэ сабийхэм ар фIыуэ щIалъагъури.
Щомахуэ Амырхъан сабий литературэр зэфIэувэным хэлъхьэныгъэ нэхъыбэ хуэзыщIа ди тхакIуэ пажэхэм ящыщ зыщ. Ар тетхыхьырт дыкъэзыухъуреихь дунейм къыщыхъу-къыщыщIэхэм, мэзым щIэс псэущхьэхэм, еджакIуэхэм я гъащIэм, я IуэхущIафэхэм, абыхэм я зэхущытыкIэхэм.
УсакIуэм и лIыхъужь цIыкIухэр лъэхъэнэм и цIыхухэщ. Егъэлеиныгъэ хэмылъу, абы ныбжьыщIэхэм я образ удэзыхьэххэр ди пащхьэ кърилъхьэрт. АдэкIэ къэкIуэнум ухуэпIащIэу, абы и тхыгъэхэр щIыбоджыкI.
Абы и лIыхъужьхэм куэду яхэтщ «щIалэфI», «хъыджэбзыфI» цIыкIухэр, «жыIэдаIуэхэр». Абы и тхыгъэхэм уащрохьэлIэ «жыIэмыдаIуэхэми», «къуейщIейхэми». Абыхэм ящыщхэр учебникхэм ихуауэ ноби еджапIэхэм щадж.
Нобэрей адыгэ сабийхэм папщIэ литературэм и щытыкIэм уригъуазэмэ, гу лъумытэу къанэркъым драматургиер усыгъэми прозэми къакIэрыху хуэдэу зэрыщытым. ЗэрытщIэщи, литературэм и адрей лIэужьыгъуэхэм еплъытмэ, драматургиер сыт щыгъуи нэхъ псынщIэу зэманым пэджэж, гъащIэм и пэжыр нэхъ IупщIу нэрылъагъу пщызыщI жанрщ. Дэтхэнэм дежкIи гурыIуэгъуэу къыщIэкIынщ сабийхэм зэхах, къызэджэ, зытепсэлъыхь Iуэхугъуэхэм нэхърэ художественнэу псыхьа теплъэгъуэрэ едзыгъуэу зэхэлъ пьесэхэм къытращIыкI спектаклхэм еплъмэ, ар я нэгу щIэкIмэ, художественнэ псалъэм и къарур нэхъри нэсу къызэрыгурыIуэнур, зэрызэхащIыкIынур.
Сабийхэм яхуэгъэза лъэпкъ драматургием тхыдэ ин иIэкъым. Абы къыхэкIкIэ, ар зэфIэува хъуным, и хабзэ гуэрхэр зэпэщыным елэжьахэм я цIэ къиIуэныр тэмэму къыдолъытэ. Псом япэу фIы и лъэныкъуэкIэ къыхэгъэщыпхъэщ ЛУГ-м и егъэджакIуэу щыта ЩэрэлIокъуэ Талъустэн, абы 1934 - 1937 гъэхэм иригъэкIуэкIа лэжьыгъэшхуэр. ЕтIуанэу жыIэн хуейщ 1921 - 1924 гъэхэм къэунэхуа япэ драматическэ гупжьейхэм къалэн пыухыкIахэр зэрагъэзэщIари. Ещанэу, а драматургием и гъуэгуанэщIэт 1931 гъэм и фокIадэм и 10-м Налшык къыщызэрагъэпэщауэ щыта сабий театрыр. А гъэ дыдэм щэкIуэгъуэм и 20-22-хэм гъуазджэмкIэ япэ областной зэпеуэ екIуэкIауэ зэрыщытари. А сабий театрым къыпэщыта къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыт Къэбэрдей-Балъкъэр лъэпкъ театыр къызэгъэпэщыныр.
Мыхьэнэшхуэ иIащ 1931 гъэм и мазаем Дон Iуфэ Iут Ростов бгырыс лъэпкъхэм я самодеятельнэ гъуазджэр щагъэлъэгъуа япэ край олимпиадэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и творческэ коллектив гупи зэрыхэтам. Абы теухуауэ «Молот» газетым1931 гъэм и дыгъэгъазэм и 11-м мыпхуэдэу итхыжат: «Къэбэрдей-Балъкъэрым къикIа гупым ягъэлъэгъуащ ЛУГ-м щеджэу Бэрэздж Абурэ Чым Темботрэ зэдатха «ЛIыжьхэр» пьесэр, абы щыджэгуар тхыгъэр зи IэдакъэщIэкIхэрщ.
ЯIэ хъуа зэфIэкIымрэ зыIэрагъэхьа ехъулIэныгъэ IупщIхэмрэ хэкIыпIэ хуэхъуауэ плъытэ хъунущ 1933 гъэм Налшык къыщызэрагъэпэщауэ щыта Театреплъ ныбжьыщIэр. (ТЮЗ). Лъэпкъ репертуарымрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым драматическэ гупхэр щызэкъуэгъэувэнымкIэ абы мыхьэнэ иIар лъытэгъуейщ.
1924 гъэм ЛУГ-м къыщызэрагъэпэща лъэпкъ драмгупжьейхэр плъытэ хъунущ драматургием и къежьапIэу. ЕджапIэ къалэ цIыкIум и драмгупжьейхэм я япэ спектаклхэр зэхэтт гъащIэ теплъэгъуэ кIэщI цIыкIухэурэ. А зэманым ягъэлъагъуэу щыта теплъэгъуэхэр я IэдакъэщIэкIт ЩэрэлIокъуэ Талъустэн (1984-1937), Борыкъуей ТIутIэ (1888-1937), Блайхэ Къэрэщейрэ (1891-1937) Увжыкъуэрэ (I889-I985), ЩоджэнцIыкIу Алий (1900-1941), Мыд Хьэжмусэ (1910-1997), ШэкIыхьэщIэ Пщыкъан (1889-1937), Шортэн Аскэрбий (1916-1985), Щоджэн Хьэзешэ (I890-I989), нэгъуэщIхэми.
ЗанщIэу жытIэнщи, 20 гъэхэм лъэпкъ литературэм къыхуэгъэсэбэпу щытакъым литературэм и жанр псори, ауэ ехъулIэныгъэ пыухыкIахэр зыIэригъэхьат драматургием. Лъэпкъ тхакIуэхэм а жанрым гулъытэ лей хуащIыныр, абы нэхъ елэжьыныр къыхэкIащ а лъэхъэнэм ди цIыхухэм я дежкIэ ар нэхъ гурыIуэгъуэу, зэхэщIыкIыгъуафIэу зэрыщытар.
30 гъэхэм адыгэ драматургием зыIэрегъэхьэ ехъулIэныгъэ пыухыкIахэр ар зи фIыгъэр хэкум япэ лъэпкъ театрхэр щыIэ зэрыхъуарщ – 1933 гъэм ТЮЗ-р, 1937 гъэм колхоз-совхоз театрыр, абыхэм щылэжьэнухэр зэрагъэхьэзырарщ, щэнхабзэм и унэхэм, клубхэм я художественнэ самодеятельнэстхэм я лэжьыгъэр зэрефIэкIуарщ. Къэбгъэлъагъуэмэ, еджакIуэ цIыкIухэр гъащIэм жыджэру хэшэнымкIэ мыхьэнэшхуэ иIащ егъэлеиныгъэ гуэрхэр хэлъу щытми, шэрджэс тхакIуэ ДыщэкI Мухьэмэд (1902 -1942) и сабий пьесэ «Сабийхэмрэ бийхэмрэ» (1932) зыфIищам. Ауэ адыгэ драматургием, сабийхэм папщIэ ятхахэри хэту, я зыужьыныгъэр къызэпаудащ а илъэсхэм къэралым гуащIэу щекIуэкIа политикэ залымыгъэхэм. Репрессием лажьэншэу ихьащ къэжэпхъыу хуежьа лъэпкъ интеллигенцэм щыщ куэд. Абы къыхэкIыу сабий литературэр гъуэгуанэщIэ техьауэ къэплъытэ щыхъунур Хэку зауэшхуэм иужь илъэсхэрщ.
