30 гъэхэм адыгэ литературэм зезыгъэужьахэм ящыщ тхакIуэ, журналист, публицист Iэзэ Махъсидэ Залымхъан къызэралъхурэ илъэси 115-рэ ирокъу.
Махъсидэ Залымхъан БытIу и къуэр 1910 гъэм гъатхэпэм и 21-м ХьэпцIей (Хьэмидей) къуажэм къыщалъхуащ. 1932 гъэм щIэтIысхьащ Ленинград журналистхэр щагъэхьэзыр и институтым. ЩIэныгъэ зыбгъэдэлъ, цIыху хэтыкIэ зыщIэ Махъсидэр «Ленин гъуэгу», «Социалистическая Кабардино-Балкария» газетхэм, Къэбэрдей-Балъкъэр тхылъ тедзапIэм, радиокомитетым журналисту, къудамэм и унафэщIу, жэуап зыхь секретару, редактор нэхъыщхьэу щылэжьащ. Абы и художественнэ очеркхэр, критикэ тхыгъэхэр печатым куэдрэ къытехуащ 1934 - 1935 гъэхэм.
Махъсидэм газетым трыригъадзэ и тхыгъэхэм щIэлъ гупсысэ куумкIэ, зэрытха бзэ шэрыуэмкIэ ягу дыхьэрт абы еджэхэми и унафэщIхэми.
Къэбэрдей-Балъкъэрым и радиокомитетым и унафэщIу, тхылъ тедзапIэм и редактор нэхъыщхьэу щылэжьам а IуэхущIапIэхэм заужьын папщIэ куэд ищIащ, ауэ ар нэхъыбэу цIыхухэм ягу къызэринэжар и къалэмыпэм къыщIэкIа художественнэ тхыгъэхэрщ.
Акъыл жан зиIэ цIыху щыпкъэм и тхыгъэхэм пэжагъ ин хэлъу къыщигъэлъэгъуэжащ а зэманым псэуа цIыху гуащIафIэхэм я хъуэпсапIэхэр, я IуэхущIафэхэр, я гурыщIэхэр. Махъсидэм и художественнэ тхыгъэхэр теухуащ блэкIа зэманым, граждан зауэм. 20 - 30 гъэхэм къэбэрдей литературэр а Iуэхухэм нэхъ тегъэщIауэ щытащ. Апхуэ-дэхэщ, абы и Iэдакъэ къыщIэкIа «Ар зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым», «Хабзэжь удын», «Хьисэ и махуэ блэкIахэр» рассказхэр. Иужьрей рассказыр къалъытэ ди лъэпкъ прозэм и фIыпIэхэм ящыщу. Абы къегъэлъагъуэ Махъсидэм и зэфIэкIым псынщIэу зэрызиужьар. Зытепсэлъыхьымрэ и мурадымрэ темыхьэулеикIыу, и тхыгъэхэм хэт цIыхухэм я хьэл-щэныр къызэригъэлъагъуэ художественнэ Iэмалхэр тэмэму къыхихыфу зэрыщытам абы и IэдакъэщIэкIым еджэхэр зыIэпешэ. ТхакIуэм и тхыгъэхэм пэжыр я лъабжьэщ. Литературовед Теунэ Хьэчим зэритхыжамкIэ, Залымхъан нэгъуэщI тхыгъэ куэди и Iэдакъэм къыщIэкIащ дунейм къытемыхьами. Абы бгъэдэлъ зэфIэкIхэр къалъытэри, СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьауэ щытащ.
…Махъсидэ Залымхъанрэ стенографисткэ Высоцкая Мариерэ унагъуэ зэраухуэрэ куэд мыщIауэ, 1937 гъэм и щIышылэ мазэм Залымхъан пцIы къытралъхьэри НКВД-м и лэжьакIуэхэм яубыдащ.
И лэжьапIэ пэшымрэ унэмрэ къащри тхылъ цIыкIу 21-рэ и кIэм нимыгъэса Iэрытххэмрэ щIахащ. Кировым Ленинград къритхыкIа письмо 12, дыщэ сыхьэт къыкъуахауэ ятх. Ахэр «лъабжьэ» яхуэхъуащ Махъсидэ Залымхъан троцкист-зиновьевскэ террорист организацэм хэтауэ, редакцэмрэ радиокомитетымрэ контрреволюционнэ тхыгъэхэр щыпхигъэкIыу щытауэ жаIэу ягъэтIысыным.
Залымхъан и адэ-анэри, и щхьэгъусэри, и Iыхьлыхэри щыгугъырт хабзэхъумэ органхэм щыуагъэ зэраIэщIэкIар псынщIэ дыдэу зэхагъэкIыу, ар хуит къэхъужыным. Ауэ абыхэм ящIэртэкъым 1937 гъэм мазаем и 14-м Махъсидэр партым къызэрыхадзар, «контрреволюционеру, цIыхубэм и бийуэ зэрыщытым къыхэкIыу». УкIкIэ и судыр ящIэри, икIэщIыпIэкIэ а унафэр бадзэуэгъуэм и 26-м ягъэзэщIащ.
Илъэс 20-кIэ абы къигъэзэжыну пэплъащ и Iыхьлыхэмрэ и благъэхэмрэ. Нэхъыбэр абы и пэжыпIэр къамыщIэу дунейм ехыжащ. Политикэ залымыгъэ кIэлъызэрахьауэ жаIэу Махъсидэ Залымхъан щагъэзэхуэжар 1957 гъэм шыщхьэуIум и 9-рщ. Лажьэншэу ягъэтIыса, иужькIэ хей ящIыжа цIыху куэдым ящыщ зыт ар.
ЗылI и гъащIэ къигъэщIамэ, Залымхъан куэд хузэфIэкIыну зэрыщытам шэч хэлътэкъым. ИлъэсищэкIэ узэIэбэкIыжмэ, Махъсидэм итхауэ щыта тхыгъэ мащIэхэр ноби ди литературэм и фIыпIэу ябж. Хьэмидей къуажэ щIыпIэ администрацэм и Советым и унафэкIэ Махъсидэ Залымхъан и цIэр 1998 гъэм фIащащ ар щеджа школым.
Зи гугъу тщIа тхакIуэм къигъэщIар илъэс 27-рэщ. Ягъэпсэуатэмэ, хунагъэсатэмэ ар ди лъэпкъ журналистикэмрэ литературэмрэ зыгъэбжьыфIэнт.
