Хы ФIыцIэм и Iуфэм къедза Лазаревск (ПсыфIыпэ) жылэшхуэмрэ Тхьэгъэпщрэ я зэхуаку дэс Алексеевкэ урыс къуажэ цIыкIум (Урысейм и пащтыхьу щыта Николай ЕтIуанэм и къуэ Алексей и цIэр фIащащ) и Iэгъуэблагъэм (а щIыпIэм гъуае шапсыгъ къудамэм щыщхэр щыпсэуащ) кхъащхьэ Iуащхьэжьу 34-рэ къыщагъуэтыжащ.
ЩIытI лэжьыгъэхэр абдежым щезыгъэкIуэкIар Саратов щыщ археологхэрщ. Тхыдэ щIэныгъэм ирилажьэхэр зэIусэну иджыри къыздэсым зыхунэмыса кхъэлъахэ пщIы бжыгъэхэр, зэрыхуагъэфащэмкIэ, хы ФIыцIэ Iуфэм ижькIэрэ Iусыгъа адыгэ-абазэ-убых лъэпкъ зэрыбыным я щIэинщ. Ахэм я нэхъыбэр къыщыунэхуауэ къалъытэр XVIII - XIX лIэщIыгъуэхэм я зэпылъыпIэмрэ етIуанэм и япэ Iыхьэмрэщ. Ар къыхигъэщащ Саратов къикIа архелогхэм я унафэщI Сергеевэ Оксанэ.
Ипщэ лъэныкъуэмкIэ Урысей Федерацэм щикъэлащхьэу куэдым къалъытэ Сочэ и Iэхэлъахэм щIытI лэжьыгъэхэр щегъэкIуэкIыным археологхэр зэрыщIэхъуэпсрэ куэд щIат, арщхьэкIэ а лэжьыгъэм ахэр нэхъ бгъэдашэ щыхъуар Олимп зэпеуэхэр а щIыпIэм зэрыщрагъэкIуэкIыным и хъыбарыр дуней псом щызэхаха иужькIэт.
Аращ къызыхэкIар УФ-м и щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм щыпсэу щIэныгъэрылажьэхэм хы ФIыцIэм къедза а щIыпIэм щIытI лэжьыгъэхэр щрагъэкIуэкIын щIаублар. Саратов къикIахэми я Iуэху зыIутыр ардыдэт.
Хэкужьым къыщызэтена шапсыгъ адыгэхэм XIX лIэщIыгъуэм и кIэухым щIэрыщIэу щаухуэжа къуажэхэр зыдэс псыхъуэхэм ящыщщ ПсыфIыпэ и тIуащIэри.
- Сочэ и Iэхэлъахэм щыпсэуа лъэпкъхэм я щэнхабзэм ехьэлIауэ дызыщымыгъуазэу щыта, дджыну дызыхунэмыса куэдым мы щIыпIэм дызэрыщрихьэлIэнум шэч къытетхьэртэкъым. Гупым хэтхэр щIыналъэм дызэрита мазищрэ ныкъуэм къриубыдэу, Лоу, Уардэнэ, Солоники, Мирнэ, Алексеевкэ (Гъуае) къуажэхэм дыщыIащ. Иужьрейр ПсыфIыпэ и тIуащIэм дэсщ, – игу къегъэкIыж Сергеевэ Оксанэ.
Кхъэжьхэр къэтIэщIыжын Iуэхум зи гугъу тщIы археологхэр жэуаплыныгъэ нэс пылъу бгъэдыхьат: Iуащхьэ къэс и зэхэлъыкIэм щыгъуазэ уахуэзыщI тхыпхъэщIыпхъэхэмрэ адэкIэ-мыдэкIэ къыщыкъуэкI нагъыщэхэр зыхуэдэмрэ я тхылъхэм ирагъэзэгъащ, я лэжьыгъэр зэрыщекIуэкIар къызэрыщыж сурэтхэр куэду а щIыпIэм щытрахащ. Кхъэжьхэм къыщIагъуэта Iэщэ-фащэр, унагъуэм щызэрахьэу щыта хьэкъущыкъухэр, бзылъхугъэхэм зэрахьэу щыта кIэрыщIэнхэр, нэгъуэщI-къинэмыщIхэри щIэныгъэлIхэм зэпаплъыхьа нэужь, я нэхъыбэр Лазаревск дэт Лъахэхутэ музейм иратащ.
- Лэжьыгъэхэр щедгъэкIуэкIым нэгъуэщI гъэщIэгъуэн гуэрхэми гу лъыттащ, - жиIащ гупым хэта археолог Оверинэ Галинэ. – Ар сыт жыпIэмэ, къащхьэхэр щызэтратхъуа лъэхъэнэ кIыхьым къриубыдэу абдежым щыпсэуахэм къадекIуэкIа хабзэхэр языныкъуэхэм деж зэщхьэщыкIыу зэрыщытарщ. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, Iуащхьэхэм къыщагъэсэбэпа мывэхэм я зэтелъхьэкIэ-зэкIэлъыгъэкIуэкIэр зэрызэмыщхьри. Ар щыхьэт тохъуэ кхъэлъахэ псори зы гъэм (далэм) къызэрыщымыунэхуам. Ахэр зэзыпщыт икIи зыдж щIэныгъэлIхэм яхузэхэгъэкIынущ абдежым щыпсэуа убыххэмрэ шапсыгъхэмрэ сыт хуэдэ хьэдэ щIэлъхьэкIэ лъэхъэнэ зэхуэмыдэхэм къагъэсэбэпу щытами.
Архелогхэр здэщыIа, щIытI лэжьыгъэхэр щрагъэкIуэкIа жылэхэм я Iэхэлъахэм адыгэ, убых Iуащхьэжьхэр къызэрыщагъуэтар дымыгъэщIэгъуэнкIэри хэтщ. Сыту жытIэмэ, тхыдэтххэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, Урыс-Кавказ зауэжьым ипэ къихуэу, иджы урысхэр, ермэлыхэр зыдэс жылэхэм я пIэ шэрджэс (адыгэ-убых) къуажэхэр исыгъащи. Ауэ щыхъукIи, Iуащхьэжьхэм къыщIагъуатэр ди лъэпкъым и блэкIар нэхъыфIыжу дджынымкIэ IэмалыфIу зэрыщытми шэч хэлъкъым.
Зи гугъу тщIы зэманым ипэ къихуэу Катковэ щель (ЩIыхукъуэ - Чухукт) поселкэм и Iэгъуэблагъэм къыщатIэщIыжа кхъэлъахэжьхэм (псори зэхэту 30-м нэблагъэрт) къыщIагъуэтахэри (инэхъыбэр дыщэ-дыжьын къэзылъыхъуэ зэранщIакIуэхэм къатIэщIыжами) дымыгъэщIэгъуэн тлъэкIынукъым. Сыту жытIэмэ, абдежым сэтей къыщащIыжа Iэщэ-фащэмрэ хьэдэ къупщхьэхэмрэ шэч лъэпкъ къытрыуагъэхьэркъым ахэр зыщIэлъ Iуащхьэхэр зауэм хэкIуэда убыххэм я «къуэшыкхъэу» зэрыщытами. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, мыхэр псори зы лъэхъэнэм къэунэхуащ. Нэхъ гурыIуэгъуэу жытIэмэ, ар хуозэ Урыс-Кавказ зауэжьыр щиухауэ къалъытэ I864 гъэм и гъатхэпэм. Мы щIыпIэм щызэкIэлъыкIуэу къыщагъуэтыжа Iуащхьэ зэрыбыныр а Iэхэлъахэм щекIуэкIа зауэ гуащIэм лIыхъужьыгъэ къыщызыгъэлъагъуэу щыхэкIуадэ убыххэм я «къуэшыкхъэщ». Къыхэгъэщыпхъэщ, мыбы хуэдэ къэхутэныгъэхэм къарикIуэр ди лъэпкъым и тхыдэм напэкIуэцI мыкIуэдыжу къызэрыхэнэнури.
- Ахэр адыгэкхъэу зэрыщытымкIи шэсыпIэ дихьэфынущ, - къыпещэ адэкIэ Сергеевэм. – Ар дэнэ къэна, Iуащхьэхэм я ухуэкIэмрэ абыхэм я лъабжьэм къыщIэдгъуэта щIэин хьэпшыпыжьхэмрэ нэбдзэгубдзаплъэу щызэпэпплъыхькIэ, къыбгуроIуэ ахэр убых (аптIэхъуэ) щэнхабзэр зезыхьэу щыта цIыхухэм зэраIэужьыр. ЗэрыхуэдгъэфащэмкIэ, абыхэм я ныбжьыр XVIII – XIX лIэщIыгъуэхэм я зэпылъыпIэм къыщожьэ.
Къуэшыкхъэр адыгэ-убыххэм зэращIэиным щыхьэт техъуэ Iуэхугъуэу иджыри зы къыкъуэкIащ. Ар сыт жытIэмэ, адыгэхэм ящыщу зауэм хэкIуэда лIыр, щыгъа фащэмрэ иIыгъа Iэщэмрэ дэщIыгъуу, мащэм ирахьэхыжу зэрыщытар (тхыдэджхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ) къыхэдгъэщмэ, мыбдежми апхуэдэ нэщэнэхэм куэдыкIейуэ дазэрыщрихьэлIэрщ.
