ХъуэпсапIэ

Брай Адэлбий и усэхэр зыхуэдэм, абыхэм ящIэлъ гупсысэм, и лирическэ лIыхъужьхэр къызэригъэлъэгъуам тхыгъэ щхьэхуэ триухуауэ щытащ тхакIуэ КIэщт Мухьэз.

«Дэтхэнэ цIыхуми езым и хъуэпсапIэ иIэжщ. Брай Адэлбий и хъуэпсапIэр цIыхур нэщхъеймэ, гушыIэ дахэкIэ ар игъэгуфIэжынырщ, ди нобэм и цIыху гуащIафIэхэр игъэлъэпIэнырщ, игъэпэжэнырщ, усэ сатырхэм иригъэтIасэу, абыхэм я фэеплъыр щIэблэм яхуи­хъумэнырщ.

АтIэ а и гуращэм Адэлбий и Iэр лъигъэIэсыфу пIэ­рэ? Абы жэуап етыгъуафIэкъым. Япэрауэ, езым игу загъэу зи хъуэпсапIэм лъэIэса цIыху щыIэкъым, етIуанэрауэ, Адэлбийуи нэ­гъуэщI усакIуэуи ире­хъуи, авторым и усэ щхьэ­­хуэхэм хэт ныкъусаныгъэ жьгъейхэм тепщIыхь­мэ, и мурадыр къехъулIауэ зы усакIуи щыIэу пху­жыIэнукъым. ПхужыIэнукъым дэтхэнэ усакIуэми усэфIи нэхъ IейIуи иIэнкIэ хъунущи. Аращ усакIуэм и творчествэм е и тхылъ щхьэхуэм ущытепсэлъы­хь­­кIэ, абы и тхыгъэхэм узыщрихьэлIэ усэ  сатыр, едзыгъуэ закъуэ­тIа­къуэ нэмытхысахэр къэппхъуатэу, ахэр пща­лъэу бгъэувыну щIэ­щыуагъэр. Дэ ди гугъэщ узытепсэ­лъыхь усакIуэм и поэ­зием гурэ псэуэ хэлъыр зыхуэдэм, абы и лирическэ лIыхъужьым и зэфIэкIыр здынэсым нэхъ тэмэму гу­лъытэ хуэ­т­щIыну.

Адэлбий и лирическэ лIыхъужьыр - ар гурыщIэ хуабэм къызэщIиIэтэ, цIыхур фIыуэ зылъагъу, лэжьыгъэм итхьэкъуа, ищIэр зыфIэмащIэ, «гу­ры­щIэ IэфIхэм зи лъэр кърахуэкI, зи псэр нобэ куэдым ныдахьэх» щIа­лэщ. Ар ди зэман дахэм насыпыфIэ ищIа, зи гъуэ­гур нэху, зи IуэхущIафэр ин, зи нобэр фIыуэ зи пщэдейр нэхъыфIыж хъуным хуэлажьэ цIыхущ. Аращ Адэлбий и лирическэ лIыхъужьым хуиту щIыжиIэфыр:

Сытетщ щIы хуитми,

хуиту соджэрэз,

Сэ гъащIэ лъапIэр нобэ

согъэпажэ.

Сэ си лъыр зэкIэ

КърехуэкI нэгъуэщIым,

Сэ си гур зэкIэ куэдым

ныщIохъуэпс.

МахуэщIэ къалъхум

ПIалъэкIэ къигъэщIым

Си дыгъэр нобэ дахэу

кърегъэпс.

Мис а махуэщIэр къы­хуэзыгъэщIу, и дыгъэр дахэу къыхуезыгъэпса нэхъыжьхэм я щIыхьыр хъу­мэнырщ, абыхэм яу­хуа гъащIэ нэхур нэхъри егъэфIэкIуэнырщ  Адэлбий и поэзием и гумрэ и псэмрэ зыхуэлажьэр. Ди нобэм и IэфIыр абы нэхъри куууэ зыхещIэ, а насыпыр къэзызэуа цIыхухэм ягъэ­ва бэлыхьыр зыхуэдизыр къыгуроIуэ, ар псэкIэ егъэт­кIуфри.

Гъэ кIуахэм сэ куэдрэ

Сыроплъэ я ныджэм.

Гъэ кIуахэм сэ куэдрэ

Си гуащIэр ягъэс.

Зауаем и Iугъуэр

Тхыдэжьым и гъуджэм

Къимыщми,

И гуIэр

Ди нобэм къехьэс.

Зы къуэшкъым,

Зауэжьым хэтауэ и

лыгъэм,

Псэр IэфIми, мышынэу

Зи гъащIэр зытар.

И щIалэм, и тIасэм

ЩIэбэгыу,

ГуIэжу къеплъэкIыу

ЩIы фIыцIэм кIуэжар.

А псоми чэзууэ

ЯлыпщIыр си гущхьэр,

А псори чэзууэ

Сэ псэкIэ согъэткIу.

ЩыгуфIэми щынэщ­хъейми, къалэм щыдэсми, и къуажэгъухэм щахэтми, а лIыхъужьым зэи игу ихур­къым псэкIэ къазэуа насыпыр, гъащIэ дахэр дэтхэнэ шынагъуэми щы­хъу­мэн, гъащIэр егъэфIэ­кIуэным хуэлэжьэн зэрыхуейр. Зэпымыууи щIэ гуэр­хэр къелъыхъуэ, гупсысэ куу, гурыщIэ къабзэ къызэригъуэтыным ху­щIокъу.

Езым и еплъыкIэ гъа­щIэм хуиIэжщи, абыкIэ егъэнщI и пшыналъэхэр. А гъащIэ еплъыкIэращ дэтхэнэ усакIуэми и тхы­гъэхэм тегъэщIапIэ, лъабжьэ хуэхъур.

Адэлбий и лирическэ лIыхъужьым иIэжщ езым и псэкупсэ лъабжьэ   быдэ. Ар - цIыхубэм хуэлэжьэнырщ, ди нобэр гъэлъэпIэнырщ, зи лэ­жьы­гъэмрэ зи гуращэмрэ дахэ ди цIыхухэм яхуэфащэ пшыналъэкIэ яхуэупсэнырщ. Аращ ар гъа­щIэм набдзэгубдзаплъэу щIыкIэлъыплъыр.

Брайм и лирическэ лIыхъужьым и гур жанщ. Абы зэхех «бгъунлъауэ зи Iуэхур, гуIэгъуэр и Iэнэу, гъэпщкIуауэ хэт гъыми». Нэр щымыплъэми игу плъэм зыхрегъащIэ, гу лърегъатэ «бжьыхьэ щIы­Iэр хъыджэбз щIыфэм щы­хъукIэ хуэмыхьыж, Iэ дияхэр Iупэм хуихьу, щIалэм ар къызэригъэвыжыр», «щIылъэ бгъафэм, щыIукIэ дэблея нэхъей, къуанщIэ мэжэщIалIэхэр зэрытепхъар». А псоми гу лъезыгъатэр, нэ жанкIэ лирическэ лIыхъужьыр кIэлъызыгъэплъыр авторым цIыхум, и лъахэм хуиIэ лъагъуныгъэрщ, фэ­рыщIуи тафэтелэуи щымыт гурыщIэ хуабэрщ, мыкIуэщIыжу къурш лъапэм щыубзэрабзэ псынэу, лирическэ лIы­хъужьым и гум къы­щыпкI лъагъуныгъэ Iэ­фIырщ.

Адэлбий и тхылъым уащрохьэлIэ гушыIэ дахэр зыщыхъуэпскI усэхэм («Iэлъын», «ГушыIэ», «Ду­нейшхуэр бам ищтауэ»), авторым и гъусэу узыгъэгугъэ, узыгъэ­пIей­тейуэ уи пщащэм ущы­пэп­­лъа пщыхьэщхьэ гуа­кIуэр уигу къэзыгъэкIыж («Жэщым»), гъэпцIагъэр уэс цIынэу гум зэрытесэр зыхозыгъащIэ («Гъэп­цIа­гъэ») тхыгъэхэм.

Адэлбий и лъагъуныгъэ усэхэм уеджэмэ, гуфIэ­гъуэри губжьри, лъагъуныгъэм и IэфIри и дыджри зыхэшыпсыхьа щIалэ­гъуэм махуэ къэс требгъэха сурэтхэм уахэп­лъэж хуэдэщ. Абыхэм пщащэм япэу ущыхуэза пщыхьэщхьэр, абы щыгъуэ зыхэп­щIа гурыщIэ IэфIыр уигу къагъэкIыж.

ПсалъитI-щы «Псэ уахътыншэр» поэмэм теу­хуауэ. Мыбы къищтэ Iуэхугъуэр гъуэзэджэщ икIи щхьэпэщ. Поэмэр зытепсэлъыхьыр Хэку зауэшхуэмрэ абы къихьа бэлыхьымрэщ, ди цIыху­хэм лъахэм хуаIэ лъагъуныгъэмрэ абы и щIы­хьыр зыхъумахэм зэрахьа лIыхъужьыгъэмрэщ.

Поэмэр инкъым. Мыбы нэхъыбэу хыхьэр усэщи, ахэр гуащIафIэщ, щIэщыгъуэщ.

Си гугъэмкIэ, усэм и фIагъыр къызэралъытэр ар гумрэ псэмрэ зэрыдыхьэрщ, уигъэгупсысэрэ уи псэр игъэгуфIэфмэщ е уигъэпIейтерэ езым и гукъеуэр зыхыуигъэ­щIэф­мэщ. Усэм и фIагъри   уса­кIуэм и Iэзагъри къызэралъытэр лирическэ лIы­хъужьым и щытыкIэ псори уи фIэщ ищIыфрэ, ар фIыуэ уигъэлъагъуфмэщ. Адэлбий и лирическэ лIыхъужьым и дуней тетыкIэри и гурыгъу-гурыщIэри, и хъуэпсапIэри уи гум къещтэ. Ди зэманым екIу, ар игъэдахэу гъащIэм дэгъуэгурыкIуэ лирическэ лIыхъужь къызэригъэщIыфыр Адэлбий зэфIэкI хъарзынэ зэри­Iэм и щыхьэтщ».