Илъэси 120-рэ ипэкIэ дунейм къытехьа «Ирон газет»-р къыдагъэкIын щыщIадзар 1906 гъэрщ, ауэ осетин тхакIуэхэмрэ журналистхэмрэ я IэдакъэщIэкIхэр нэхъ пасэуи традзэу щытащ. Ахэр Кавказ Ищхъэрэм, КавказщIыбым, Мэзкуу, Бытырбыху щытрадзэ газет-журналхэм хагъэхьэрт, ауэ урысыбзэкIэ.
Япэ «Ирон газет»-м и бжыгъэр номер 500-м нэсырт, тхьэмахуэм тIэу къыдэкIыу. Газетыр къызэзыгъэпэщахэм я гугъу щащIкIэ, Гадиев Цомак, Амбалов Цоцкэ, Газданов Дзибын, Кануков Алмахсид, Уптаев Къамболэт сымэ я цIэхэр къраIуэ. Япэ редактор нэхъыщхьэу щытар Бутаев Аслъэнбэчщ. Газетым Осетием и щIыпIэ псоми щекIуэкIыр къытехуэрт. Ипщэ лъэныкъуэм иратыкI хъыбархэр Гудлиев Ефим игъэхьэзыру щытащ. ЩIэупщIэшхуэ зэриIэм щхьэкIэ къэмынэу, газетым цIыхубэм я акъылыр игъэутхъуэу жаIэри, псынщIэ дыдэу зэхуащIыжащ.
Илъэс дэкIри, 1907 гъэм гъатхэпэм и 8-м Тифлис «Ног цард» зыфIаща, осетиныбзэкIэ етIуанэ газет къыщыдагъэкIын щIадзэ. Ар къызэзыгъэпэщар осетин интеллигенцэм лъабжьэхэш хуэхъуа Кочиев Бидзинэ, Тедеев Петр, Тибилов Александр, Джиоев Николай, Абаев Вано сымэт. Жэпуэгъуэ революцэм ипэ къыдэкIахэм ящыщщ «Хъэбар» (1909) газетри. Абыхэм осетиныбзэкIэ къыдэкI журналхэр къакIэлъыкIуащ: «Зонд» (1907), «Афсир» (1910), «Хурытын» (1912), «Чырыстон цард» (1912).
Пащтыхьыр традзу, унафэ зехьэкIэр зэIумыбз хъуа нэужь, лъэпкъыбзэкIэ ятх газетхэр къыдагъэкIын щагъэтыпащ.
Осетие Ипщэм езым и лъэпкъыбзэ къыдэкIыгъуэ щхьэхуэ щигъуэтар 1924 гъэрщ. ЩIышылэм и 1-м, гъубж махуэу, цIыхубэм япэу къызэгуахауэ щытащ «Хурзарин» газетыр. Редакцэм щылажьэр цIыхуиплI къудейт: Плиев Арон (редактор нэхъыщхьэ), Гассиев Николай, Санакоев Георгий, Гаглоев Мухътар сымэ. Редколлегием хагъэхьауэ щытащ тхакIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ Коцоев Арсен. Газетыр япэу уэрамым щызэбгрызыхын щIэзыдзахэм я цIэхэри къыхэнащ тхыдэм. Ахэр Цхинвал щыщ щIалэщIэхэу Джиоев Гаврилрэ Бибилов Суликорэт. «Хурзарин»-м и япэ номерхэм осетиныбзэм латиныбзэр и лъабжьэу хузэхалъхьа хьэрфылъэмрэ «тIощIрыбжэм» и пIэ къиува «пщIырыбжэм» и зегъэкIуэкIэмкIэ къытехуат.
20 - 30 гъэхэр осетин СМИ-хэм я «дыщэ лъэхэнэу» къалъытэ, бжыгъэкIэ нэхъыбэ зэрыхъуам къыхэкIыу. Осетие Ипщэм зэуэ къыдэкIыгъуэщIэ зыбжанэ щытрадзэн щIадзат: «Фидиуаг» литературэ журналыр, ауанымрэ гушыIэмрэ зи лъабжьэ «Кафхъундар»-р, газетхэу «Хурзарин», «Большевикон аивад», «Ленинон», «Арыгон большевик», «Мах фалтар», «Пионеры хъалас», «Сабчота Осети», къинэмыщIхэр. А лъэхъэнэм газетхэмрэ журналхэмрэ къытехуэ псалъэм къаруушхуэ иIэт, езыхэри цIыхубэм жыджэру ядэлажьэрт. Район къэс апхуэдизкIэ къуажэ корреспондент куэд щылажьэрти, илъэс къэс ахэр зэхуашэсурэ конференцхэр ирагъэкIуэкIыу щытащ. Зы номер къэмынэу, къуажэ корреспондентхэм я тхыгъэ тетын хуейт, ауэ щыхъукIэ, езы редакцэхэм щылажьэр мащIэ дыдэт. Уеблэмэ жылагъуэ гъащIэм телажьэ «Фидиуаг» журнал закъуэм лэжьакIуэ гуп иIэххэтэкъым.
Газетхэмрэ журналхэмрэ къэралми цIыхубэми зыкъыщIагъакъуэрт. Америкэ Ищхъэрэм лэжьакIуэ кIуауэ щыIэ осетинхэм «Хурзарин» газетым и редакцэм письмо къыхурагъэхьауэ щытащ 1929 гъэм, осетиныбзэкIэ къыдэкI газетыр зэраIэрыхьэм щыгуфIыкIыу. Редакцэм дэIэпыкъун папщIэ, зи цIэр тхыдэм къыхэна а щIалищым доллар 70 кърагъэхьат: Мзоков Темыркъан, Фарниев Леван, Цагараев Бэчыр.
ЦIыхухэр ягъэкIуэду щыщыта зэманым щIыналъэ щхьэхуэхэм къыщыдэкI газет-журналхэри дакъузэн щIадзащ. КIэлъыплъакIуэхэр куэдыщэт, хуиту утхэныр гуращэу къэнэжат. Осетие Ипщэм «Фидиуаг» журналымрэ «Коммунист», «Сабчота Осети» газетитIымрэ фIэкIа къыщыдэкIыжыртэкъым - зыр куржыбзэкIэ, адрейр - осетиныбзэкIэ. Район газету къэнэжар щы хъурт: «Ленинон», «Дзау», «Социалистон фосдард».
90 гъэхэм аргуэру лъэпкъыбзэ печатым зыкъеужьыж. ТхылъымпIэкIэ традзэ СМИ-хэм радиори телевиденэри къахохъуэ. 1992 гъэм «Ир» телекомпание щхьэхуитыр яутIыпщ. 1994 гъэм къэрал телевиденэр зэфIоувэ. 1998 гъэм «Арт» телекомпаниер къызэIуах. 2004 гъэм «Ног Бон» телекомпаниер къоунэху.
ЦIыхубэ гъащIэр зы Iуэху зехьэкIэ хьэлым щIэт хабзэкъым. Уи еплъыкIэм темыхуэ гупсыси, укъэзыгъэуIэбжьын хъыбари щызэхэпхынущ хъыбар зэкIэлъыпытым зэщIищта дунейм. А псом акъыл зиIэм къыхихыну гупсысэр езым хъумакIуэ хуэхъужынущ. Осетие Ипщэм печатым пщIэ зэрыхуищIыр, абы и мыхьэнэр къызэрыгурыIуэр къегъэлъагъуэ Лъэпкъыбзэ къыдэкIыгъуэхэм я махуэ зэраIэм.
Ди Iэгъуэблагъэм дыкъихьэжмэ, «Адыгэ псалъэм» игъэлъэпIа къудейщ мин 25-нэ номерыр къызэрыдэкIар. Жьым щытхъуи, щIэр къащтэ жаIэ щхьэкIэ, лъабжьэ зимыIэ щIэр жьыбгъэм ирихьэжьа нэужь, къэнэнур зи къарур зэманым и шыбзэм щIэкIаращ. Осетин газетхэм дыщIытепсэлъыхьыр адыгэбзэкIэ къыдэкI газет закъуэм и пщIэр зыхъумэ ди щIэджыкIакIуэхэм иджыри зэ фIыщIэ яхуэтщIын папщIэщ, «Адыгэ псалъэм» трагъэкIуадэ Iэ щIэдзыпщIэр къызрах хъуржыныр зэи нэщI мыхъуну дехъуэхъуу. ТхылъымпIэкIэ традзэ газетхэм я зэманыр икIащ жаIэн яухатэкъым, интернетым зэпыун щыщIидзам. Абы и ужьым иту бензиным и уасэр дэуейри, аргуэру щытыкIэм зихъуэжащ.
Дэ кхъухьлъатэкIэ хамэ къэралхэм зитчу хъыбарыщIэ къитхын дэнэ къэна, къуажэ гъунэгъум дызэрынэсыну гъуэгупщIэр зыдогъэзахуэ. ИтIани, ди щIэджыкIакIуэхэр зэрыдгъэпэжыным, ахэр хъыбар нэпцIкIэ зэрыдмыгъэбэлырыгъыным сыт щыгъуи долIалIэ, езыхэри къызэрытпэджэжым тщIэм мыхьэнэ иIэу къытщегъэхъу.
