Тырку, адыгэ, нэгъуэщI лъэпкъхэм къахэкIа, Мысырым и Iэтащхьэу щыта мамлюк зауэлIхэм ХIII лIэщIыгъуэм щыщIэдзауэ ХVI лIэщIыгъуэм нэс а къэралыр зэрахьащ. Шэрджэс мамлюкхэм ятетхыхьащ публицист цIэрыIуэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. Абыхэм ящыщ зыбжанэ фи пащхьэ идолъхьэ.
Шахингирай (Хьэнахъуэ) Мэхьмэт Бжьэдыгъум къыщалъхуащ. ДзэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэрэ зауэ-медицинэ академиерэ Истамбыл къыщиухащ. Медицинэ щIэныгъэхэмк1э докторщ. “Зэкъуэтыныгъэрэ зыужьыныгъэрэ партыр къызэзыгъэпэщахэм ящыщщ.
Революцэм зэрыхэлэжьыхьым щхьэкIэ къэралым ирагъэкIри, Ливием щыIащ. СулътIаным еныкъуэкъу гупым я пашэу щытащ илъэсипщIкIэ.
Тыркум къыщыхъуа революцэм иужькIэ къэрал къулыкъу къыхуагъэфащэу хъури, 1909 - 1917 гъэхэм вилайет зыбжанэм къаймакъам (Iэтащхьэ), губернатор IэнатIэхэр щызэрихьащ, хэхэс адыгэхэм я хасэхэм я лэжьыгъэм хэтащ жыджэру. Ермэлыхэр зэтезыукIахэм яхэтауэ пцIы тралъхьэри, лъэхъуэщым ирадзауэ здисым “Быдагъэ” тхылъыр итхри къыдигъэкIащ (1919), 1915 гъэм щыIа ермэлы лъыгъажэм и пэжыпIэрщ ар зытеухуар.
Лъэхъуэщым къикIуэсыкIыжрэ пэт яукIащ.
«Щхьэ къэхъуа, дауэ екIуэкIа революцэр?» (Каир, 1909), «Доктор Решид-бей – «Зэкъуэтыныгъэрэ зыужьыныгъэрэ» партым и къызэгъэ-пэщакIуэхэм ящыщ зым и гукъэкIыжхэр» (Измир, 1992; Истамбыл, 1993) тхылъхэр итхащ.
Шав (Щауэ) Ахьмэд къэбэрдей адыгэщ. Адана къыщалъхуащ, лицей къыщиухащ Хьэлэб (Сирием). КъулыкъущIэхэр щагъэхьэзыр еджапIэ нэхъыщхьэм (Истамбыл) щIэныгъэ щызригъэгъуэтащ. Хамэ къэрал IуэхухэмкIэ министерствэм щыщылажьэм, Тырку Республикэм и лIыкIуэу щыIащ Франджым, Канадэм, Бельгием, нэгъуэщI къэралхэми.
«Гъуазэ» газетымрэ «Бзылъхугъэ» журналымрэ зыщ1хэм ядэлэжьащ (1911). ФранджыбзэкIэ къыдэкIа тхылъ зэридзэкIыу щытащ IэкIуэлъакIуэу. «ЦIыхум зэрахэтыпхъэмрэ дунейпсо хабзэхэмрэ» тхылъыр къызэринэкIащ (Истамбыл, 1932).
Ахьмэд дунейм щехыжащ Саудей Хьэрыпым.
Акбайтуган (Хъундж) Алий Саит убыхщ. Маньяс куейм щыщ Хьэжыуэсмэн (Хъунджхьэблэ) къыщалъхуащ. И адэр, Къасболэт, урыс-тырку зауэм (1877 - 1878) хэтащ.
ДзэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэрэ (1896) академиерэ (1898) къиухащ. Ар хэтащ Балканым щекIуэкIа зауэхэм (1912 - 1913 гъэхэм). Япэрей дунейпсо зауэм и лъэхъэнэм инджылызхэм я дзэм езауэурэ Йеменым щызэрихьа лIыгъэм папщIэ генерал-лейтенант цIэр къыфIащащ. Адыгэ дзэпщ цIэрыIуэхэм (Изэт-пэщэ, маршал ФуIэд-пэщэ, маршал Бэрзэдж Зеки-пэщэ, Февзий-пэщэ, Къарзэдж Сэлихь-пэщэ сымэ) ящIыгъуу, шэрджэс зауэлIхэр сулътIаным и лъэныкъуэ зэрымыхъуным хущIэкъуащ.
Инджылызхэм я дзэм Истамбыл яубыда нэужь (1920 гъэм гъатхэпэм и 14-м), Ататюрк зэрыдэщIам щхьэкIэ хэIупс ящIри, Мальтэ хытIыгум ягъэкIуэ, абы къикIыжа нэужь, IэнатIэ зыбжанэ зэрехъуэкI. Генерал-полковник хъуауэ, 9-нэ корпусымрэ тыркудзэм и къуэкIыпIэ фронтымрэ IэщIэлъащ (1923 гъэм). Армэм и генерал хъуащ (1927).
1937 гъэм дзэм къыхокIыж, Тырку Республикэм и Лъэпкъ Хасэшхуэм и депутату хах. Адыгэбзи, абхъазыбзи, нэмыцэбзи, инджылызыбзи, франджыбзи, хьэрыпыбзи, тыркубзи ищIэу щытащ. Абы итхащ “Честер и проектым теухуауэ гу зылъытапхъэхэмрэ гупсысэхэмрэ” тхылъыр.
Истамбыл щылIащ.
Бажэ Зэчрей абэзэхэщ. Истамбыл дэт университетыр къиухащ. Текирды санджакъымрэ Эдирне вилайетымрэ я Iэтащхьэу щытащ (1914 - 1918). ХьэIупс ящIри, 1919 гъэм къыщыщIэдзауэ 1921 гъэ пщIондэ щаIыгъащ Мальтэ.
Адыгэ хабзэм теухуа монографие къызэринэкIащ (Истамбыл къыщыдэкI “Ени Кавказ” журналым традзащ). Щхьэхуэу къыдэкIащ “Адыгэхэм я псэукIэмрэ я хабзэхэмрэ” тхылъыр (дунейм къыщытехьар зытхар лIэуэ илъэс 43-рэ дэкIа нэужьщ).
Февзи-пэщэ (Быж) Ахъмэт убыхщ. Дюзджэ къалэм къыщалъхуащ. Абы къиухащ дзэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэрэ (1889) академиерэ (1892).
ДзэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэм щылэжьащ (1893), зауэ IуэхухэмкIэ атташеуэ Тегеран щыIащ (1896), армэм и къэпщытакIуэ гупым и Iэтащхьэу (1900), 4-нэ армэм щыщ шуудзэм и унафэщIу (1908) щытащ. Япэрей дунейпсо зауэм и лъэхъэнэм, генерал хъуауэ 9-нэ корпусыр, зауэ нэужьым - 25-нэ корпусыр IэщIэлъащ. Дамад Ферид-пэщэ и ещанэ правительствэм хэтащ - дзэ IуэхухэмкIэ министрым и чэнджэщэгъуу. 1923 гъэм къыэрыкIыжащ къэрал къулыкъум. Адыгэбзэм нэмыщI, тыркубзи, франджыбзи, нэмыцэбзи, къэжэрыбзи (персыбзэ) ищIэу щытащ. Адыгэ псоми я зэхуэдэ алыфбей яIэн хуейуэ зыукъуэдийхэм я акъылэгъуащ, “Адыгэ алыфбей” тхылъыр (1919) къыдэзыгъэкIахэм ящыщ зыщ Ахъмэт. Истамбыл щылIащ.
Бэркъукъу (Жэрыщты) Исмэхьил Пинарбаши куейм щыIэ Яглыпинар (Жэрыщтей) къуажэм къыщалъхуащ. И адэр Къэбэрдейм щикIар 1878 гъэрщ - урыс-тырку зауэр увыIа нэужь. ДзэлIхэр щагъэхьэзыру Истамбыл дэт академиер къиухащ. Япэрей дунейпсо зауэм и зэманым ар щыIащ Ирак, Иран, Кавказ фронтхэм. Кавказ Ищхъэрэ Республикэ къызэгъэпэщыным и телъхьэу щытащ.
Тырку лъэпкъ-щхьэхуитщIыжакIуэ бэнэныгъэм и лъэхъэнэм КъухьэпIэ фронтым и 4-нэ гупым и штабым и Iэтащхьэу щытащ. Тырку Республикэр зэфIэува нэужь - зауэ тхыдэмкIэ комиссэм и пашэщ. Бригадэ генералщ. 1927 гъэм абы къратащ Тырку Республикэм и дамыгъэ нэхъыщхьэр - Щхьэхуитыныгъэм и орденыр. Меджлисым и депутату щытащ (1950 - 1954).
Лондон щылIащ. Анкара щыщIалъхьащ.
И тхылъхэр: “Кавказым и тхыдэ” (Истамбыл, 1958), “Хуитыныгъэм и гъуэгу” (Истамбыл, 1960).
Фуад (Джарым) Мэхьмэт Хьэлэб (Сирием) къыщалъхуащ. И адэр, Джарым Решид-бей, прокурору щытащ, убых лъэпкъщ.
КъулыкъущIэхэр щагъэхьэзыр ЕджапIэ нэхъыщхьэр (1923), Женевэ дэт университетыр къиухащ (1927).
Генен, Адапазар къалэхэм я къаймакъаму (Iэтащхьэу) щытащ (1917 - 1919). Лъэпкъ-щхьэхуитщIыжакIуэ бэнэныгъэм и лъэхъэнэм Анкара дэс правительствэм дэщIащ. Тырку Республикэм и Лъэпкъ Хасэшхуэм и япэ хэхыгъуэм и депутатщ. Москваи Къэзани щыIащ консул нэхъыщхьэу. Кавказ Ищхъэрэ Республикэр къызэгъэпэщыным хэлIыфIыхьащ.
Урыс актрисэ къиша нэужь, дипломат лэжьыгъэм пIалъэкIэ къыхэкIыжащ (1924). 1936 гъэм къыщыщIэдзауэ 1943 гъэ пщIондэ консул нэхъы¬щхьэу щыIащ Барселонэ, Копенгаген, Милан, Марсель къалэхэм. 1948 гъэм - къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ министерствэм и секретарь нэхъыщхьэщ, 1948 - 1952 гъэхэм Бразилием лIыкIуэ къулыкъу щигъэзэщIащ. Истамбыл щылIащ.
Чаглаянгил (Хъунэжь) Ихьсан убыхщ. Истамбыл къыщалъхуащ. Истамбыл университетым и юридическэ факультетыр къиухащ.
Тырку Республикэм къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ и министерствэмрэ къэралым шынагъуэ къыщымыгъэхъунымкIэ IуэхущIапIэмрэ щылэжьащ ар. Губернатор къулыкъу щызэрихьащ Йозгат (1948), Анталье (1950), Чана-къалэ (1953), Сивас (1954), Бурсэ (1954 - 1960).
Тырку Республикэм унафэр дзэм щызIэригъэхьа нэужь (1960), къэрал къулыкъум къыхэкIыжри, политикэ Iуэхухэм хыхьащ. 1961 гъэм сенатым хахащ («Захуагъэм и партым» и цIэкIэ). ЛэжьыгъэмкIэ министр (1965), хамэ къэрал IуэхухэмкIэ министр (1965 - 1971; 1975 - 1977) къулыкъухэр зэрихьащ.
1979 гъэм Меджлисым и тхьэмадэу хах. 1980 гъэм мэлыжьыхь мазэм къыщыщIэдзауэ фокIадэм пщIондэ Тырку Республикэм и Президент къулыкъур зэрихьащ.
1982 гъэм ягъэтIысри, лъэхъуэщым исащ. Абы итхащ «Полицэм и тактикэр», «Полицэм и психологиер», «ГукъэкIыжхэр» тхылъхэр.
Къандур Изэт Хьэсэн къэбэрдей адыгэщ. Амман къыщалъхуащ. Дзэм хэтащ 1932 гъэ лъандэрэ. Пащтыхь гуащэ Алия и цIэр зезыхьэ бригадэр, округ IэщIэлъащ. Иордан дзэм и штаб нэхъыщхьэм и Iэтащхьэ, къэралым шынагъуэ къыщымыгъэхъунымкIэ дзэ къарухэм я унафэщI къалэнхэр игъэзэщIащ (1959 - 1970).
Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и къызэгъэпэщакIуэхэм ящыщ зыщ, абы и тхьэмадэу щытащ 1968 - 1971 гъэхэм. Ди хэкум зыбжанэрэ къэкIуащ Иорданием ис адыгэхэм я лIыкIуэ гупхэм хэту.
Къэралым и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ орден лъапIэ куэд къратащ.
Амман щылIащ.
Улуч (Сынджыр) Фуат убыхщ. Ар къыщалъхуащ Маньяс вилайетым щыщ Чавушкой къуажэм. Курыт щIэныгъэ Бурсэ къалэм щызригъэгъуэтащ. ДзэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэр Истамбыл къыщиухащ 1931 гъэм. Полковникщ. Меджлисым и депутатщ (1960). «МэкъумэшыщIэ лъэпкъ партым» и Генеральнэ секретарщ.
И тхыгъэхэр, и усэхэр газет, журнал куэдым традзащ. “Назым Хьикметрэ дзэлI еджапIэм 1938 гъэм къыщыхъуам и пэжыпIэмрэ” монографием (Анкара, 1967), пьесэ зыбжанэм къыщIэкIащ и Iэдакъэ.
Тутум (Щауэшу) Джахьит шапсыгъщ. Адапазар вилайетым щыщ Адлие къуажэм къыщалъхуащ. Хайдарпаши лицейр (Истамбыл), Анкара дэт университетым политикэ щIэныгъэмрэ юриспруденцэмкIэ и факультетхэр къиухащ.
1954 - 1961 гъэхэм Османэли (Биледжик вилайетым), Гюней (Денизли), Кайнарджа (Сакарья), Келес (Бурсэ), Аляш (Анкара) къалэхэм къаймакъаму щылэжьащ, илъэс тIощIым щIигъукIэ щригъэджащ Тыркумрэ Курыт КъуэкIыпIэмрэ я жылагъуэ IуэхухэмкIэ я институтым.
Политологием и докторщ, профессорщ. Къэрал унафэр дзэм Iэрыхьа нэужь, Чэнджэща¬кIуэ Советым и лIыкIуэу Сакарья вилайетым ягъэкIуащ (1981). Тырку Республикэм и Меджлисым и депутатуи щытащ.
Къэрал Iуэху зехьэкIэм теухуа тхыгъэ куэд иIэщ, адыгэхэм я хэкур зэрабгына щIыкIэм щыгъуазэ ухуэзыщI документхэр зэхуихьэсри, абы къыдигъэкIащ «Шэрджэс хьэжрэтхэр» тхылъыр.
