Къэрмокъуэхэ, Зеикъуэ и мызакъуэу, республикэм фIыуэ къыщацIыху лэжьакIуэшхуэ куэд къахэкIащ. Абыхэм ящыщщ Хэку зауэшхуэм ипэкIэ Зеикъуэ къуажэ колхозым и унафэщIу, текIуэныгъэм иужькIэ чэзу-чэзукIэрэ Бахъсэн, Тэрч район исполкомхэм я тхьэмадэу, Налшык къалэ исполкомым и председателу щыта Мухьэмэд, зауэ нэужьым а къулыкъу дыдэр зыхуагъэфэща абы ипхъу Майе, 90 гъэхэм я пэщIэдзэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и Совет Нэхъыщхьэм и Iэтащхьэу хаха, Урысей Федерацэм и Къэзыбж палатэм и япэ тхьэмадэу лэжьа, Урысей Федерацэм и Совет Нэхъыщхьэм и депутату щыта Хьэчим, тхакIуэхэу Мухьэмэд, ди «Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэ пажэхэм я сатырым хэта Хьэмид сымэ. Шэч хэмылъу, а лъэпкъым и мащIэкъым зэрыгушхуэн цIыху гуащIафIэхэр. Ди тхыгъэр зытеухуар Къэрмокъуэ Псэбыдэрэ абы и щIэблэхэмрэщ.
Ноби Зеикъуэ щыбгъуэтынущ а жылэм дэса нэхъыжьыфI Къэрмокъуэ Псэбыдэ фIыуэ зыщIэж. Абы къызэпичащ лэжьыгъэшхуэкIэ гъэнщIа гъуэгуанэ кIыхь. Илъэс 96-рэ къигъэщIащ а лIым. Псэбыдэ ящыщщ я жылэм колхоз къыщызэрагъэпэщым япэ дыдэу хыхьахэм. Мэл гъэхъуныр и пщэ къыдалъхьэри, ищхьэкIэ щыIэ унафэщIхэри къыбгъурыту къыдекIуэкIхэри къыхуэарэзыуэ, и IэнатIэр екIурэ ещхьу зэрихьащ. Ар и IуэхущIафэм зэрехъулIам и зы щыхьэтщ иIыгъ мэл хъушэм зауэм ипэкIэ щэ къэсыху щынэу 110-рэ къызэрыщIигъэхъуар. Хуэмысэкъамэ, емыгугъуамэ, апхуэдэ ехъулIэныгъэ зыIэригъэхьэнт? Абы щыгъуэ мэлыхъуэ лэгъупэжьыр ягъэкIуат мэкъумэш IэнатIэм Iут колхозхэт пашэхэм я къэралпсо съездым икIи къратауэ щытащ «Лэжьыгъэм щызыIэригъэхьа ехъулIэныгъэм папщIэ» («За трудовое отличие») медалыр. Хьэблэми жылэми, Iыхьлыми-Iэулэдми пщIэ къыхуащIу, чэнджэщэгъу яхуэхъуу дунейм тетащ Псэбыдэ.
Адэм и щапхъэр гъуэгугъэлъагъуэ хуэхъуащ абы и къуэ Мэлил. Баш къиIэтыф зэрыхъурэ адэм и Iэпыдзлъэпыдзу къэтэджащ щIалэ цIыкIур. БалигъыпIэ нэблэгъауэ, бийр къэралым къыщытеуэм, мэлыхъуэхэм я дэIэпыкъуэгъуу хъупIэм щыIащ Мэлил. Фашистхэр ди щIыпIэм ирахужа нэужь, «мобы укIуэн хуейщ» жаIэу унафэ къыхуащIым емыбакъуэу IэнатIэ зыбжанэ зэрихъуэкIащ: ар лэжьащ Iэхъуэу, жэмышу. Бухгалтер курсхэр къиуха нэужь, IэщIагъэлI хуэныкъуэ хозяйствэм абы къыщыхуагъэфащэ къэпщытакIуэ комиссэм и председатель къулыкъур. Абы къыдэкIуэу комсомолым и секратаруи хах.
КъэпщытакIуэ комиссэм и нэхъыжьу илъэс зыбжанэкIэ щытауэ, бухгалтер нэхъыщхьэм и къуэдзэу ягъэув. IэнатIэ здыIутым Мэлил и нэ къикIырт и щIэныгъэм, и къэухьым хигъэхъуэнуи, унафэщIхэр щагъэхьэзыр еджапIэ ягъакIуэ, ар хъарзынэу къызэренэкIри, и жылэжь къегъэзэж. Къызэрысыжуи Эльбрус райкомым и инструктор къалэныр и пщэ къыдалъхьэ. Абы илъэситI нэхъ щымыIэу, адыгэ щIалэ жыджэрыр драгъэкIуэтей: Жанхъуэтекъуэрэ ЛашкIутIэрэ щыIэ хозяйствитI зэхагъэхьэжам и партком къалэныр и пщэ къыдалъхьэ. Абы щыгъуэ адыгэри, балъкъэрри, урысри зы унагъуэм хуэдэу зэгурыIуэ-зэдэIуэжу зэрызэдэлэжьам и фIыщIэ хэлъщ Мэлили. IэнатIэ зэрыIутым хуэдэу, абы къиухыжащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетри.
Сыт хуэдэ Iуэху и пщэ къыдамылъхьами, Мэлил зэи къыщIэхуакъым - ар лэжьащ Зеикъуэ дэт колхозышхуэм и парткому, и агроном нэхъыщхьэу, къуажэ советым и председателу. Иужьу зыIута IэнатIэми лъэужьыфI къыщигъэнащ: абы лъэкI къигъэнакъым жылэр зэIузэпэщ хъун папщIэ - ар къуажэ исполкомым и тхьэмадэу щылэжьа лъэхъэнэм и кIэм нагъэсыжащ сабий садыр, школыщIэ яухуащ, псым лъэмыж тралъхьащ, уэрам зыбжанэ зыхуей хуагъэзащ. Куэд мэхъу апхуэдэ Iуэхуфхэр. ИкIи колхозым ехъулIэныгъэшхуэ зэриIам, Зеикъуэр нэхъыфIхэм хабжэу къызэрыгъуэгурыкIуам и акъыл, и гуащIэшхуэ хэлъщ Мэлил.
Адэм, адэшхуэм я дуней тетыкIар щапхъэ хуэхъуащ Къэрмокъуэ Псэбыдэ и къуэрылъху, Мэлил и къуэ Мухьэмэд. Ари ирикIуащ и нэхъыжьхэм я лъагъуэм.
Пасэу, пэщIэдзэ классхэм щыщIэс лъэхъэнэм, Мухьэмэд къыхихакIэт зыхуеджэну IэщIагъэр. ИкIи къуажэ школ нэужьым Налшык къокIуэри, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щIотIысхьэ. Зоотехник IэщIагъэ зыгъуэта щIалэщIэр Мэкъумэш хозяйствэмкIэ министерствэм егъакIуэ Тэрч районым.
И адэшхуэ Псэбыди и адэ Мэлили я IэнатIэхэм псэ къабзэкIэ зэрыбгъэдэтам фIыуэ щыгъуазэ Мухьэмэд къэзылъхуахэм я щапхъэр сыт щыгъуи и гъуазэу щытащ. Сыт хуэдэ лэжьыгъэ къыхуамыгъэлъэгъуами, Iэпэдэгъэлэл ищIакъым. Тэрч щIыналъэм здэщыIэм, опытнэ станцым щылажьэу, ар зы гъэ ягъэкIуат IэщIагъэлIхэр лэжьыгъэ и пIалъэкIэ щызэхъуэжэн папщIэ ВДНХ-м къызэригъэпэща къэралпсо семинарым. Абы Мухьэмэд щищIа докладыр нэхъыфI дыдэхэм ящыщу къалъытэри, «Москвич» автомашинэ тыгъэ къыхуащIауэ щытащ, ахъшэ саугъэт щIыгъуу.
Тэрч щIыналъэм щыIэт мэл лъэпкъыфI гъэхъуным елэжь хозяйствэ, «Малэ КъэбэрдейкIэ» еджэу. Абы и директорыр зэрахъуэкIын хуей щыхъум, район унафэщIхэми мэкъумэш хозяйствэмкIэ министерствэми къабыл ящIащ а IэнатIэр Къэрмокъуэм и пщэ далъхьэну.
- Си япэ ита унафэщIхэм, IэщIагъэлIхэм лэжьыгъэшхуэ щрагъэкIуэкIат совхозым, - игу къегъэкIыж Мухьэмэд, - абы сагъэкIуа нэужь сыхущIэкъуащ абыхэм я Iуэху щхьэпэр ипэкIэ гъэкIуэта зэрыхъуным, къысхуащIа дзыхьыр зэрызгъэпэжыным. IэщIагъэлI хъарзынэхэр, лэжьакIуэфIхэр и мащIэтэкъым хозяйствэм. ИкIи ахэр къыскъуэувэри, зы унагъуэфIым хуэдэу дызэдэлэжьащ. СыздэкIуа Новэ-Хьэмидей къуажэр мыин щхьэкIэ, совхозыр пIащэт: уэтэр пщыIэу иIэт 25-рэ, мэлу мин 21-рэ. Апхуэдэу гъэш фермэ. Илъэс зыбжанэ дэкIа нэужь наIуэ хъуащ хозяйствэм и IэщIагъэлIхэм, лэжьакIуэ къызэрыгуэкIхэм я гуащIэдэкIым кърикIуар: шэуэ къэтшыр процент 12-кIэ нэхъыбэ хъуат, лыуэ къэдлэжьыр процент 50-кIэ дэкIуеят. Апхуэдэу кIэрыхур апхуэдиз дыдэкIи нэхъ мащIэ хъуат. КъимыдэкIэ, къуажэдэсхэр зэи гулъытэншэ тщIакъым - хуэмыщIахэм, зауэм хэтахэм, пенсэм кIуауэ щыс нэхъыжьхэм сыт щыгъуи защIэдгъэкъуащ.
ЩIагъуэ мычэму илъэсипщIкIэ а IэнатIэ гугъум пэрытащ Мухьэмэд. Пэрытащ щхьэх, езэш имыщIэу, совхозым и пщэ къыдэхуэ къалэнхэр гъэзэщIа зэрыхъуным, жылэр арэзы зэрищIыным и акъыли, и щIэныгъи щхьэузыхь хуищIу. Ауэ гува-щIэхами и жылэжьым е абы нэхъ пэгъунэгъуу къимыгъэзэжу хъунутэкъым: къэзылъхуа адэ-анэм я ныбжьыр хэкIуэтат, ахэр зыхуей хуигъэзэн хуейт …
Тэрч щIыналъэм къикIыжа нэужь, Къэрмокъуэр пэрытащ нэгъуэщI IэнатIэхэми. И IуэхущIафэхэм къыпэкIуэу абы къратащ дамыгъэ зыбжанэ. Иужьу къыхуагъэфэщахэм ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм и щIыхь тхылъыр.
IэнатIэ щхьэхуэ Iумытыжми, Мухьэмэд ноби Iуэхуншэкъым. Ар хэтщ Мэкъумэш хозяйствэмкIэ министерствэм и жылагъуэ советым. И унагъуэм и гугъу пщIымэ, и щхьэгъусэ Iэминат «Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэныгъэхэмкIэ щIыхь зиIэ лэжьакIуэ» цIэр къыфIащащ. Зэщхьэгъусэхэм зэдапIащ бынищ: Каринэ, Маринэ, Анзор сымэ. Абыхэм къащIэхъуэжауэ сабиих яIэщ. Анзор юристщ, Аруан районым щыIэщ судыщIэу. И IэщIагъэм теухуауэ Ставрополь дэт аспирантурэм щеджащ. Апхуэдэщ Къэрмокъуэ Псэбыдэ и щIэблэр - зэман зыхэпсэухьым екIурэ ещхьу хэту, пщIэрэ щхьэрэ яIэу, япэ ита нэхъыжьхэм яхуэфащэу къогъуэгурыкIуэ.
