Хьэхэм сазэрыпэлъэщар

Журналист Аслъэныкъуэ (Хьэтай) Мадинэ Iуащхьэмахуэ и щыгум зэрыдэкIам теухуауэ итхыжам къыпызыщэ Iыхьэ: «Псори тыншу екIуэкIмэ, абы IэфIагъ щIэлъыжынт?! Апхуэдэ си зы пщэдджыжьым Iуэху гъэщIэгъуэн икIи шынагъуэ сихуащ. ФIыуэ слъэгъуа, пщэдджыжь къэс сызыдэкI Хьэтиикъуэ бгыр иджы сыт щыгъуэми къыспэплъэм хуэдэт. Дунейр щымщ, Iэщыхъуэ-мэлыхъуэхэр къежьакъым. Гъатхэ удзым къыхэушыкI хьэпщхупщхэм мыхъу зыри зэхэпхкъым. СыздыдэкIым къыпызоч губгъуэджэдгын (чабрец), псы пщтыр зэрыт термосым хызодзэ, бгыщхьэм сынэсыху шей сызэрефэнум хузогъэхьэзыр. Ари хабзэ схуэхъуахэм ящыщт. Япэ мэракIуэхэри къызогъуэт. Бгы лъапэ дыдэм кърадзыхыу хатIам ещхьу щыт мывэшхуэм сытотIысхьэри си Жьакуэми, Али-Бэрдыкъуэми сакъыхоплъэ. Дыгъэ къыкъуэкIым и бзийхэм махуэщIэр къызэрагъэушым сыкIэлъоплъ.

Джабэ нэIум Iэщым хаша лъагъуэхэм сытету сыкърожэ. Сыщхьэщохьэ ипэкIэ сымылъэгъуа, къыгуэуа Iуащхьэм. ЖыжьаIуэ сызэрыкIуари къызгуроIуэ. Абы хэту макъи къыщхьэщымыIукIыу си ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ хьэ хужьышхуэ къажэу сыIуоплъэ. Псэущхьэ бзаджэм къызэтемыувыIэу си дежкIэ къеунэтI. «Р-р-ррр», — жысIэурэ согуо. Хьэр къызэщIоувыIэри бэнэн щIедзэ. Къозэуэным хуэдэу и лъакъуэхэр зэщIеувыIыкI, банэхукIэ Iупс къыжьэдэжым хьэм и теплъэр нэхъри шынагъуэ ещI.

«Си щIыб зэрызгъазэу мыбы сишхынущ», — си щхьэм щIыIэу къолъадэ. Километр бжыгъэкIэ къуажэм сыпэжыжьэу джабэм сыкIэрытщ, пщэдджыжь нэмэзщ, си макъ зыми зэхихынукъым. Си Iуэхур зэрымыщIагъуэр дакъикъэ къэс нэхъ IупщIу зыхызощIэ. Сопхъуэ мывэм, згъэшынэну сыпылъщ. Хьэр нэхъри мэбанэ, икIуэткъым. Абы хэту хьэ банэ макъыр нэхъыбэ мэхъу, адрей джабэм къытоувэ хьэм и «къуэшитху». «Мис иджыщ сыщашхыпэнур!» си гур мэкIуэдыпэ.

ДакъикъэкIэ си щхьэм гупсысэ къолъадэ. Е шынэм къыхэкIа ар, е си адэм и псэр гузавэу къызэджа а дакъикъэм…

«ЦIыхум нэхърэ нэхъ лъагэм псэущхьэу хъуар щошынэ» папэ къызжиIэу щыта псалъэхэр си щхьэм къохьэж. СIыгъ башым си пыIэр фIызолъхьэри лъагэу соIэт. «Р-р-р-р» жы-сIэурэ пыIэр зыфIэлъ башыр согъэкIэрахъуэ, нэхъри дызохьей… Нэхъ спэгъунэгъуу щыт хьэшхуэр йокIуэтыжри джабэм тет хьэхэм яхохьэж. Жыжьэу иджыри абыхэм я банэ макъыр зэхэсхыурэ, щIыбкIэ сыкъикIуэтыжурэ джабэ нэпкъым сыкъохыж.

Апхуэдэу джабэр сагъэбгынэн ягугъат хьэбыршыбыр идзыпIэм хэс, хьэкIэкхъуэкIэ хэхъухьа хьэ бзаджэхэм. Ауэ иужьрей махуэми, адреижми сыдэкIащ, сакъыхуикIуэтакъым…

ЗыщысIэтыну пIалъэр къос

Апхуэдизу сызыпэплъа, зызыхуэзгъэхьэзыра пIалъэр - мэкъуауэгъуэм и I9-ри къынэсащ. ПсэкIи IэпкълъэпкъкIи сыхуэхьэзыр къысщыхъут къыспэщылъ Iуэхум. Си нэгум щIэтщ сыкъыдэзыгъэкIа унагъуэр, быныр, си анэр. Черкесск къалэм деж сезыгъэжьа, псалъэ гуапэкIэ гъуэгу сытезыгъэхьа си ныбжьэгъу пэжхэр, си лэжьэгъухэр.

Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм хыхьэ, Чегет жылагъуэм сынос. Гъуэгу жыжьэри зыри къысщымыхъуам хуэ-дэщ, апхуэдизымкIэ си гурыщIэм щызгъафIэ хъуэпсапIэм гъунэгъу сыхуэхъуащи.

Гупым нэIуасэ зызэхудощI. Нэрыбгитху дохъу. Дыдэзышынур хъыджэбзитIщ — Мэзхэ Каринэрэ Лонель Светэрэщ (бгыщхьэм къыщыдожьэ). Гупым хэтхэм къызэранэкIа спорт IэпщIэлъэпщIагъыр щызэхэсхкIэ, сыкъогузавэ «сакIэлъыщIыхьэну, схузэфIэкIыну пIэрэ?!» Си щхьэм илъ гпсысэхэм нэхъри зэхэзещхъуэн сащI. АтIэ, Калуга щыщ, ди гъусэ зэщхьэ-гъусэхэм бзылъхугъэр парашюткIэ 750-м нэс къелъащ, псы щIагъым дакъикъи 4-м нэс хьэуагъэншэу щIэтыфщ, метр 28-м нэс зи кууагъ псым зыщIегъэмбрууэф. Абы и щхьэгъусэ Юрэ военнэ къулыкъущIэщ, зауэлIым хэлъ щэн зэтеубыда бгъэдэлъщ, быдэщ. Москва къалэм щыщ Борислав продюсер цIэрыIуэщ, спортым хуабжьу пыщIауэ, бгылъэхэм къежэх зэпытщ. Ди гъусэщ адыгэ щIали Мэржэхъухэ Аслъэн. Ар Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщщ, хьэкумыщIэщ. ЗэрыцIыкIурэ спортым пыщIащ, и адэр я республикэм и спортсмен цIэрыIуэу щытащ, езыр абы и гъэсэну къекIуэкIа щIалэ быдэщ… Сэ - сытворческэ лэжьакIуэщ, си щIыбагъ дэлъыр илъэс ныкъуэкIэ зэрызызгъэхьэзыра пIалъэщ…

Апхуэдэ гупсысэхэм сыхэту, ди пщэрылъхэр къыджаIэ: япэ махуэм метр 3200-рэ зи лъагагъ Шхельдэ бгым дыдэкIыныр, километр 20-м щIигъу къэткIуныр; етIуанэм зи лъагагъыр метр 3800-рэ хъу Чегет бгыр къызэднэкIыныр.

Мы махуитIым дэтхэнэми и къарум, и Iэпкълъэпкъым хузэфIэкIынур наIуэ къащIащ. Си гур къызэрыгъуэтыжащ: «Садэхъунущ, сакъыкIэрыхунукъым». Тхьэм и шыкуркIэ, зыр-зым дыхуэсакъыжу, щэныншэ-цIыхугъэншэ зыхэлъ къытхэмыту гуп угъур-лыуэ дызэрихьэлIат. Япэ махуитIым абыкIэ ди гур сабырыжащ.

ДоунэтI Европэм и бгы лъагэм

МахуитIым Iуащхьэмахуэ зыкъыдигъэлъэгъуакъым. И щхьэщыгум пшэ хьэлъэхэр тегъуэлъхьауэ, темыхъеикIыным хуэдэт. Си жагъуэ хъут. Дунейр зэIыхьэу дыдэмыкIыфмэ, хуиту дыIумыплъэфмэ… АрщхьэкIэ, ди къэувыIэпIэм — метр 3840-рэ лъагапIэм дыщынэсым, къэтлъэгъуащ Iуащхьэмахуэ и дахагъымрэ и телъыджагъымрэ зихуэдэр!

Уафэ къащхъуэм нэхъри зыхуашиим хуэдэт абы и щхьэкIэхэм. ДыIуоплъэ бгым и ипщэ лъэныкъуэм, дызыхуэкIуэну щыгур IупщIыбзу болъагъу. Къысхуэгъэсыжкъым, иджыщ сыкъыздынэсар щызыхэсщIар.

ЗэманкIэ узэIэбэкIыжмэ, Iуащхьэмахуэ удэкIыныр, дауэми, куэдкIэ нэхъ хьэлъэт. Иджы Iуэхур зыгъэпсынщIэ, тыншыгъуэ куэд щыIэщ. АтIэ, дэ дыкъыздэувыIа «бочкэ»-кIэ зэджэ гъущIым къыхэщIыкIа унэм хуабагъэри щIэтщ, ущопщэфIэф, уздэжеин щы Iэщ. Дызэфэн псыр мылылъэхэм къыщыдохь. Езы Iуащхьэмахуэ къыщIэж псым нэхъ IэфI дэнэ ущефэн?! Тпэмыжыжьэу щытщ совет зэман лъандэрэ яухуа, альпинистхэм я къэувыIэпIэу сыт щыгъуи щыта «II-й приют»-р. Ар метр 4200-рэ лъагапIэм тетщ.

«Скалы Пастухова» лъагапIэм

«Скалы Пастухова» жыхуиIэ, метр 4800-рэ лъагапIэм унэсыныр мытыншу къыщIэкIащ. Каринэ къыдгурегъаIуэ Iуащхьэмахуэ и щыгуми дэгъэ-зеигъуэр апхуэдэу зэрыщытынур. Мыр дгуэщIмэ, адэкIи къызэрыдэмыхьэлъэкIынур къыджеIэ. Абы си гур нэхъыфI къещIыж.

Апхуэдизу гъуэгур къыстехьэлъакъым. Сыщымщ, содэIу си гъусэхэм я щытыкIэм зэрытепсэлъыхьым, къазэрехьэлъэкIым. Сэ жьы согъуэт. Си къарум сыкъегъэгугъэ. Iуащхьэмахуэ и щыгур къызэрыгъунэгъум нэхъри сегъэгушхуэ. КъызгуроIуэ мы щыгум егъэзыгъэкIэ, цIыхур хуэмейуэ зэи зэрынэмысыфынур. Уи псэр хуэпабгъэу абы ухуэкIуэмэ, бгыри къыбдэIэпыкъунущ, уи къарури пхурикъунущ. Ар хьэкъщ.

Ди гур егъэгуфIэ Светэ и хьэ цIыкIу «Балу». И лъапэхэр мыл щIыIэм писыкIми, зыкъыткIэригъэхукъым, тхуи-гъэзэжкъым, езэшами нэщхъейуэ псоми къытхудоплъей. Абы жэуаплыгъэ псоми худиIэ хуэдэщ. Жыжьэ IукIмэ гузавэу дэтхэнэри абы йогуо.

Иужьрей махуэм зыдгъэпсэхужу, къыкIэлъыкIуэ махуэм мэкъуауэгъуэм и 25-рэ жэщым щыгум дыдэкIыныр унафэт. Ауэ а махуэм дунейр къызэрызэIыхьэр къыщащIэм, таучэл дымыщIмэ, Iуащхьэмахуэ дызэрыдэмыкIыжыфынур ди гъуэгугъэлъагъуэхэм къыдгурагъаIуэ.

Псори дезэша пэтми, дызэдэарэзыуэ унафэ къыдохь а жэщым щыгум дыдэкIын хуейуэ. Калуга щыщ щIалэм адэкIэ зэрыхуэмыгуэщIынур къыхелъытэри къонэ. Балу хьэ цIыкIури абы и гъусэу къыдогъанэ.

Жьыуэ догъуэлъыж. Жэщым сыхьэтыр 3-м гъуэгум дытоувэ. Псори щыму щхьэж и гупсысэм хэтщ, догугъэ едгъэжьа гъуэгуанэр узыншэу ткIуну».

Къэбарт Мирэ.

КъыкIэлъыкIуэнущ…