УсакIуэхэм я лъахэщ Къэбэрдейр!

Бжьыхьэм халъхуат, а зэманри къызэрымыкIуэу фIэфIт тхакIуэ, усакIуэ Къэжэр Хьэмид ХьэтIутIэ и къуэм. Псэужамэ, абы и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 86-рэ ирикъунут. Бахъсэн районым хыхьэ Ислъэмей къуажэм къыщыхъуа Хьэмид 1962 - 1965 гъэхэм адыгэбзэмрэ адыгэ литературэмкIэ кафедрэм и аспирантурэм щIэсащ, 1967 гъэм бзэщIэныгъэхэм я кандидат цIэри къыфIащат.

ЗэрыцIыкIу лъандэрэ литературэм дихьэхыу къэхъуа Хьэмид тхэн-усэнымрэ егъэджакIуэ IэщIагъэмрэ и гъащIэ IыхьэфI хъуауэ зэдрихьэкIащ. 1967 гъэм КъБКъУ-м и филологие факультетым урыс литературэмрэ хамэ къэрал литературэмкIэ и кафедрэм къащтэри, и гъащIэ псор абы а еджапIэм триухуащ. Си насып кърихьэкIыу, сэри си гъэджакIуэу щыта Къэжэрым зы интервью дэсщIат. Гупсэхуу, къехьэкI-нехьэкI хэмыту абы сыщигъэгъуэзат и гъащIэр къызэрекIуэкIам. Нобэ ди гуапэу фигу къыдогъэкIыж абы дызыщигъэгъуэзауэ щытахэм ящыщ пычыгъуэ:

- Си сабиигъуэр хьэлъэу щытащи, ар симыIэххауэ убж хъунущ. Ди щIыгур иутэу нэмыцэ шырыкъур лъахэм щитам щыгъуэ сэ илъэси 4 сыхъуат. ХьэкIэкхъуэкIэр Хэкум ирахужу унэхэм дыщекIуэлIэжам унэр узижагъуэну хьэлэч ящIат: зы абдж хэлъыжтэкъым, блын пцIанэхэм щIымахуэр нэхъри уае пщащIырт. А щIымахуэм дыхэмылIэу дыкъызэрырагъэлыфар нобэхэми къысхуэмыхута лIыгъэшхуэщ. 1947 гъэм 3-нэ классым дыкIуэу ттраха сурэтым къислъагъукIыжащ си зы классэгъу щIалэ цIыкIум и джанэ Iэщхьэ пытхъахуэр. Апхуэдизу щыгъыни шхыни а зауэм къелатэкъыми, ерагъкIэ цIыхухэм я щхьэр зэрахьэф къудейт.

А тхьэмыщкIагъэр щыIэрэ пэт цIыхухэр нэхъ IэфIу зэхущытт, зым адрейм цIыхугъэ кIэлъызэрахьэфырт. Налшык япэ дыдэу щыслъэгъуа пщыхьэщхьэр сщыгъупщэжынкъым: цIыхухэр плIырыплI-тхурытхуурэ зэбгъурыту Къэбэрдей уэрамым ирикIуэрт. Пщэдджыжьым лэжьапIэм зэрыкIуэм хуэдэ дыдэу, ахэр пщыхьэщхьэм жыг хадэшхуэм хуэпIащIэрт. Кинор, театрыр я кIуапIэт, псоми гуапагъэ я нэкIум къищырт, дахагъэр я гум щызт. Ахэр ди цIыхухэм щадэслъэгъуам зауэр зэриухрэ илъэсипщI ирикъуа къыщIэкIынтэкъым, итIанэми, яIэ щIагъуэ зэрыщымыIэм хуэдэу, мамыру зэрыпсэу къудейм щыгуфIыкIырт.

А зэманым нэхъыжь-нэхъыщIэм я зэхущытыкIэу, цIыхубзым хуащI нэмысым, сабийм игъуэт гулъытэм я куэдагъыу щытам ущIэмыупщIэ жыхуиIэращ. Зы нэхъыжь къэувыIэу тщIэр игу зэрыримыхьыр къигъэлъагъуэу къыдэплъамэ, сын гъэжам хуэдэу дызэщIэувыIыкIырт.

Тшхыныр, щыттIэгъэныр къыдэмэщIэкIырт жысIакъэ. Сыт атIэ дызыхъумар?! СызэригугъэмкIэ, жьы къабзэм дыхэту, школым дыкIуамэ, егъэджакIуэхэм фIым дыхуаущийуэ, дыкъыхураджэу, дызыдэплъеин нэхъыжьыфIхэр диIэу дыкъызэрыхъуарщ.

Си адэм и адэм и адэжым деж къыщыщIидзэу жыг хадэшхуэ ди унагъуэм иIэу щытащ. Имыт пхъэщхьэмыщхьэ лIэужьыгъуэ щыIэтэкъым абы. Зэ, сысабийуэ, хадэм ит жыгыр зыхуэдизыр къэзбжыну зеспщытати, 173-м сынэсауэ сыхэзэрыхьыжауэ щытащ. Жылэ щIалэ цIыкIур а жыгхэм пыст, къудамэхэр къыщракъутэхри нэхъыбэт. Ди адэр мащIэу къэгубжьырт, къуейщIейхэм щахукIэщIэуи къэхъуат, ауэ абы щхьэкIэ жыг хадэм елэжьыни къигъанэртэкъым. Езым и фейдэм и мызакъуэу, ар адрейхэм сэбэп зэрахуэхъунуми егупсысырт. «ХьэпIацIэрэ хъумпIэцIэджым къыщегъэжьауэ си лэжьыгъэм къыщымыгугъ щыIэкъым», - жиIэрти, егугъуу ар и жыг хадэм кIэлъыплъырт. Хьэлэмэту абы иджыри дэслъэгъуарат: и IэпхъуамбипщIыр къыпхуишийрти: «Мы фIей хуэдэу плъагъур ар сыт хуэдэу къабзэ - ар щIыщ!» - жиIэрт. ЩIым нэхъ лъапIэ иIакъым абы.

Бзэрэ псалъэкIэ цIыхур яукIыфу щыщыта а зэман гугъум ди адэм сыт щыгъуи пэжыр и гъуазэу, IуэхукIэ къикIуэт имыщIэу къекIуэкIащ. АдыгагъэкIэ щапхъэфIу диIа ди адэм лIыгъэу хэлъам и Iыхьэ плIанэ сыту зыхэзмылъхьарэ сэ?!

Ди щIалэгъуэм нэгъуэщI гъэщIэгъуэни хэтащ. КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын, Гамзатов Расул сымэ хуэдэ цIыхушхуэхэр ди пащхьэ иту я усэхэм къытхуеджэу щытащ.

ЗэрыжытIауэ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым илъэс куэдкIэ щылэжьащ Хьэмид. А зэманхэри абы нэхъ игъэлъапIэу щытахэм ящыщщ: «Университетым къысхуимыщIа щыIэкъым: сыщеджащ, щезгъэджащ. ТхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр сабийм, щIалэгъуалэм я деж дауэ нэсхьэсыну жысIэу, а зэманымрэ нобэрей махуэмрэ зэрызэспхыным и ужь ситу, классикэм акъыл къыхахыным тезгъащIэу, сэ езыр абыхэм сыдахьэхыжу щымытамэ, си фIэщ хъуртэкъым апхуэдизрэ егъэджэныгъэм сыхэтыфыну. Псалъэм папщIэ, Шекспир Уильям теухуауэ зы дерскъым сэ езгъэкIуэкIар. Иджы, а тхакIуэшхуэм къигъэна псалъэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ я зэхуакум дэтыр сэратэкъэ?! Абы сригушхуэрт, сригуфIэрт.

Сэ нобэ сигу зыщIэгъур лъэпкъ литературэрщ. Зимыужьауэ аракъым. КIыщокъуэ Алим и романхэм, КIэрэф Мухьэмэд и прозэм, Нало Заур и новеллэхэм, Нало Ахьмэдхъан и рассказхэм хуэдэхэр диIэну 1920 - 1930 гъэхэм иджыри ди пщIыхьэпIэт. Акъсырэ Залымхъан, Шортэн Аскэрбий, IутIыж Борис - мыбыхэм я тхыгъэ лъэщхэм хуэдэхэми адыгэм ягу къыхуэкIагъэнкъым блэкIа лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм. Зы илъэс 50-м къриубыдэм лъэпкъ литературэм апхуэдизкIэ зиужьати, абы уримыгуэшхуэныр къуаншагъэщ. Усэр щхьэхуэу къэтщтэнщи, ар сыт щыгъуи щатхыфу щытащ мы Хэкум, «усакIуэхэм я лъахэщ Къэбэрдейр» жыпIэми ущымыуэну.

ЦIыхумрэ ар зыхэт щIыуэпсымрэ я зэхущытыкIэм, дунейр зэрыIущым, абы уи зэран екI зэрымыхъунум теухуа гупсысэхэр си IэдакъэщIэкIхэм къыщыулъэпхъэща хъуауэ пIэрэ, жысIэу гугъэ сиIэщ. Иджы ар 5 - 8-нэ классхэм щIэс ныбжьыщIэхэм яхуэгъэзауэ щытын хуейщ, къазэрыгурыIуэну щIыкIэм темыкIыу. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, мы зи гугъу сщIы ныбжьым итхэм папщIэ мащIэ дыдэщ адыгэ литературэм иIэр. Нало Заур, АфIэунэ Лиуан сымэ нэхъ цIыкIу дыдэхэмрэ езанэ классым кIуэхэмрэщ я IэдакъэщIэкIхэр нэхъыбэу зытраухуар. Абы къыхэкIыу курыт классым кIуэр зэджэн имыIэу къонэ, абы гулъытэ хуэщIыпхъэщ.

ЕхъулIэныгъэхэр къытхуэзыхьа илъэсхэмкIэ аргуэру дывгъэгъэзэжи, Ленинымрэ абы и IупэфIэгъухэмрэ нэхъ лейуэ хуеяуэ аратэкъым адыгэбзэкIэ ятха къомыр щыIэну, уеблэмэ я гугъэххакъым апхуэдэ тлъэкIыну. Пэжщ, 1920 - 1930 гъэхэм нэгъуэщI гупсысэщ щыIар, ауэ лъэпкъхэр зэхуэдэщ, щIэныгъэ яIэн хуейщ, зэкъуэувэн папщIэ, жаIэу абы щыгъуэм ящIар мурадыфIт. ЩIэныгъэ ягъуэтащ, тхакIуэ-усакIуэшхуэхэр къытхэкIащ. Апхуэдэ лъэпкъ политикэ дыхуэныкъуэу арагъэнущ дэ иджыпсту».