Дыщэр къыздикIыр

15 ноября, 2024 - 11:55
ЩIэныгъэлIхэм, астрономхэм къызэралъытэмкIэ, дыщэр къыщыунэхуар хьэрш зэтекъутэныгъэшхуэхэр къэхъуа нэужьщ. ЩIэныгъэлIхэр а Iуэхугъуэм йоджэ гаммэ-толъкъун къэхъугъэкIэ (гамма-всплеск). Астрономхэр набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъащ апхуэдэ зы гаммэ-къэхъугъэм. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, апхуэдэ зы зэщIэст-зэщIэлыдэ лъэщыр и Iэужьщ нейтрон вагъуитI зэрызэжьэхэуэм. Гаммэ-къэхъугъэм и щIыпIэм деж махуэ зыбжанэкIэ нэхур хэгъуэщэжыркъым. Абы къыхэкIыу къалъытэ къэхъукъащIэ нэужьым пкъыгъуэ хьэлъэхэр, дыщэри яхэту, къэунэхуу.
Дыщэр Менделеевым и таблицэм 79-нэу итщ. Дыщэу дунейм къыщыщIахыр куэд дыдэу пхужыIэнукъым, нэгъуэщI мывэ, гъущIыкIэ лIэужьыгъуэхэм еплъытмэ. Дыщэр къызэрагъэунэхурэ псори зэхэту къыщIахам хуэдиз зы махуэм гъущIу къыщIах, хуэгъэфэщауэ къэббжмэ.
«КъызэрытлъытэмкIэ, нейтрон вагъуитIым я зэжьэхэуэгъуэм къыдэхъукIа дыщэр Мазэр къызэрапщытэ хьэлъагъыу (лунная масса) 10 хуэдиз хъунущ», - жиIащ Гарвард-Смитсоновскэ центрым щыщ щIэныгъэлI-къэхутакIуэ Бергер Эдо.
Гамма-къэхъугъэр ЩIым куэд дыдэкIэ пэжыжьэщ. Бергер и гупым къапщытащ GRB I30603B объектыр. Ар зэрызэщIэлыдар медан иримыкъукIэщ. Ауэ плъыжьыгъэ нэхур иIащ ар ужьыхыжа нэужьи. GRB 130603B-м и зыщIыкIэр радиоактивнэ пкъыгъуэхэр щызэпкърыхум хуэдэнут. Вагъуэхэр щызэжьэхэуэм деж къыдэхъукI пкъахуэр (вещество) нейтронкIэ къулейщи, радиоактивнэ пкъахуэ хъуфынущ. Абы щыгъуэм деж инфраплъыжьу къонэху. Аращ астрономхэр GRB 130603B-м деж зыкIэлъыплъар.
ЩIым дыщэу телъым хьэрш къэхъукIэ яIэу къахутащ. Астероид къауэхэм я Iэужьу, дыщэр къэунэхуауэ щытащ ижь-ижьыжым - ЩIым и щхьэфэр щыжым щыгъуэ.
1940 гъэм Гарвард университетым и физикхэм джынасу (ртуть) дыщэ хужьымрэ (платина) нейтрон трагъапсэурэ, къэхутэныгъэхэр ирагъэкIуэкIырт. Джынасум къыхащIыкIащ дыщэм и изотопхэу 198, 199, 200 бжыгъэхэм щIэтхэр. Au-197 дыщэм къыщхьэщыкIыу ахэр бетэ-бзий тепсэмэ, аргуэру джынасу хъужырт. Абы щыгъуэ зрагъэсауэ жыпIэ хъунущ зыхуей пкъыгъуэхэр ящIыфу. ИужькIэ гурыIуэгъуэ хъуащ I97 бжыгъэм щIэт дыщэр къызэрагъэунэху Iэмалри. Ар джынасум и I96 изотопырщ къызыхащIыкIыр. НейтронкIэ бгъэсын хуейщ дыщэ къабзэ къыхэпщIыкIын папщIэ. Джынасу къабзэ килограмм 50-м 196 бжыгъэр зиIэм хуэдэу грамм 74-рэ къыхэкIыу аращ.
Нэмыцэ щIэныгъэлIхэр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, гъущI лъапIэхэм я биологие къэхутэныгъэм къегъэлъагъуэ ЩIым ахэр псори хуэгъэфэщауэ зы зэманым къызэрытехъуар. Ауэ ЩIым езыр-езыру къыщытехъуэфын щытыкIэ щыIэкъым. Аращ щIэныгъэлIхэм ар хьэршым щIрапхри.
ГъущI лъапIэм и лъэужь къыщагъуэтауэ щытащ илъэс 50000 и пэкIэ цIыхухэр зыщыпсэуа бгъуэнщIагъхэм. ЩIэныгъэлIхэм жаIэ апхуэдэхэр нэхъыбэу Китайм, Индием, Мысырым щыIауэ. Нэхъыбэр зэдэарэзыщ япэ дыдэу дыщэм елэжьын Мысырым зэрыщаубламкIэ.
Ди зэманым дыщэм нэхъыбэ дыдэу щолэжь Африкэ Ипщэм. Абы и шахтэхэм километри 4 я куууагъщ. ЮАР-м щыIэщ дыщэ къыщIэхыпIэ нэхъ ин дыдэр - Вааль – Рифсыр. Псори зэхэту рудник 36-рэ щыIэщ абы.
Урысейм къыщыщIах дыщэ щащэ лIэужьыгъуэхэр. Япэу дыщэ къыщыщIахауэ щытащ Нерчинскэ пцIийхэм (руда) I704 гъэм. ИужькIэ, Москва гъущIыкIэ ахъшэ щащI IуэхущIапIэм дыщэм и пкъахуэхэр зыхэлъ дыжьыным къыщыхащIыкIырт. 1743 - 1744 гъэхэм Нерчинскэ заводым щагъэжащ пащтыхь Елизаветэ и сурэтыр зытет дыщэ ахъшэ 2820-рэ.
Урысейм япэу дыщэ къыщIэхыпIэ 1724 гъэм, Екатеринбург деж, къыщыщигъэунэхуащ мэкъумэшыщIэ Марков Ерофей. Абы елэжьын щыщIадзар 1748 гъэрщ. XIX лIэщIыгъуэм дыщэ къыщIэхыпIэхэр къыщагъуэтащ Сыбырым. XIX лIэщIыгъуэм и кIэухым Урысейм илъэсым дыщэ тонн 40 къыщыщIахырт. Абы и процент 93-р щIыуэпс къэхъукъащIэм и Iэужьу къэхъуащ. 1917 гъэм къэралым къыщыщIахат дыщэ тонн 2754-рэ.
США-м, Австралием, Африкэ Ипщэм дыщэ къыщIэхыпIэщIэхэр къыщагъуэта нэужь, Урысейм дыщэм елэжьынымкIэ пашэныгъэ иIыгъыжакъым.
НАФIЭДЗ Данэ.
  • 50 просмотров
Поделиться: