Совет скульптор Вучетич Евгений илъэс щэ ныкъуэ хуэдиз тригъэкIуэдащ монумент гъуазджэм. СССР-м и цIыхубэ сурэтыщI, Сталиным и саугъэтым тхуэнейрэ и лауреат, Лениным и саугъэтыр зыхуагъэфэщауэ щыта сурэтыщIым скульптурэ 40 хуэдиз и Iэдакъэм къыщIэкIащ – Урысей империем и фельдмаршалхэм я теплъэр къэгъэщIыным щегъэжьауэ Совет армэм и дзэзешэхэм я деж щыщIэкIыжу. Вучетич и лэжьыгъэ нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщщ Мамай и Iуащхьэм тет фэеплъ зэхэтыр, ЗауэлI-хуитщIыжакIуэм и фэеплъу Берлин щагъэувар, «Джатэр лэжьыгъэм хуэдгъэпсыжу» зыфIищауэ Нью-Йорк дэтыр, ООН-м и IуэхущIапIэм деж.
Зауэ, дзэ Iуэхум и IэдакъэщIэкIхэр триухуэн хуей щIэхъуам щхьэусыгъуэ иIэщ.1941 гъэм ар зэуапIэм кIуащ. Къигъэзэжа нэужь, Грековым и цIэр зэрихьэу щыIа студием, дзэ Iуэхур къэзыгъэлъагъуэ сурэтыщIхэр здэщыIэм, лэжьыгъэм щыпищащ. Зэхэуэхэр, зауэ теплъэгъуэхэр и IэдакъэщIэкIхэм къыщигъэлъэгъуэжащ куэду.
Серб щIалэмрэ франджы бзылъхугъэмрэ – Вучетич Викторрэ Стюарт Аннэрэ - я къуэр Екатеринослав къыщалъхуащ 1908 гъэм. Ростов сурэт художествэмкIэ школ къыщиухащ. Япэу сурэтыщIым и зэчийр дуней псом къыщалъытащ 1936 гъэм – Париж щигъэлъэгъуат «Климент Ворошилов верхом» сурэтыр. ЩIэныгъэм щыпищащ Ленинград художествэхэмкIэ и академием. 1930 гъэхэм, къэралым ухуэныгъэхэр куэду щыщекIуэкIым, Вучетич Москва щыIэт. Ар яхэтащ «Москва» хьэщIэщыр, Ленинскэ библиотекэр зыухуахэм. НэгъуэщI мурад куэди яIащ, ауэ яхузэфIэкIакъым. Псалъэм папщIэ, хунэсакъым Граждан зауэм и лIыхъужь Котовский Григорий и фэеплъыр ягъэувыну – зауэр зэран хъуащ.
Зауэм фэбжь къыхихыу къигъэзэжа нэужьи, Греков Митрофан и цIэр зезыхьэ дзэ сурэтыщIхэм яхэту лэжьащ, фронтым щIэх-щIэхыурэ кIуэуэ щытащ, абы щекIуэкIыр тхылъымпIэм къыщигъэлъэгъуэн папщIэ. Суворов, Кутузов, Багратион сымэ я сурэтхэр ищIауэ щытащ. Нэхъ иужькIи хунэсащ Хэку зауэшхуэм и лIыхъужьхэм я теплъэр скульптурэу къигъэлъэгъуэнуи.
Генерал-лейтенант Ефремов Михаил и теплъэр скульптурэу ищIыныр лIыхъужьым и щхьэ кърикIуа Iуэхугъуэхэм къыхэкIащ. 33-нэ армэм и дзэзешэ Ефремовыр Вязьмэ хуит къыщащIыжым зэхэуэ гуащIэм хахуэу хэту хэкIуэдащ. Совет сэлэтхэм пыщIэныгъэ хуамыIэу къэна зауэлIхэр бжыгъэкIи IэщэкIи езыхэм къебэкI фашистыдзэм пэщIэтащ мазищкIэ. Иужьрей фочышэр яухыху зэуащ ди цIыхухэр. Фэеплъыми къыщыгъэлъэгъуащ ар: сэлэтхэм я плIэр зэгъэкъуащ, я пашэр я кум итщ. 1946 гъэм фэеплъыр Вязьмэ дагъэуващ.
1949 гъэм накъыгъэм и 8-м Берлин и паркым къыщызэIуахащ Вучетич Евгений и «ЗауэлI хуитщIыжакIуэ» фэеплъыр. Жэз скульптурэр метр 30 мэхъу. Фэеплъыр скульпторым зытрищIыкIа Масалов Николай 1945 гъэм и мэлыжьыхьым зэхэуэ гуащIэм къыщригъэлауэ щытащ нэмыцэ хъыджэбз цIыкIу. Апхуэдэ лIыхъужьыгъэр зи гум дыхьа Вучетич и скульптурэр зэпеуэм щигъэлъэгъуати, лэжьыгъэ 33-м ар я нэхъыфIу къалъытащ. Абы къыщыгъэлъэгъуа совет сэлэтым джатэр ехьэхауэ зэриIыгъыр и нэщэнэщ нэмыцэ хъыджэбз цIыкIур къызэрыригъэлам. Совет зауэлIым иIыгъщ сабий. Фэеплъым и кIуэцIым хэтщ мемориал пэш. Абы и блынхэр гъэщIэрэщIащ сурэтыщI Горпенкэ Анатолий и сурэтхэмкIэ.
«Джатэр лэжьыгъэм хуэдгъэпсыжу» скульптурэр Вучетич ищIащ 1957 гъэм. Совет Союзым ар тыгъэ хуищIауэ щытащ США-м и Правительствэм. ЗэрыжытIащи, фэеплъыр дэтщ Нью-Йорк. А скульптурэм папщIэ Вучетич МамырыгъэмкIэ Дунейпсо Советым къыхуагъэфэщащ дыжьын медалыр. Фэеплъым къыщыгъэлъэгъуащ зы IэмкIэ лъагэу иIэтауэ уадэ, адреймкIэ – джатэ. Мы скульптурэм гупсысэу щIэлъщ, зауэр щыгъэтауэ, Iэщэхэм щIым зэрелэжь Iэмэпсымэхэр къыхэщIыкIын зэрыхуейр. 1959 гъэм, Вучетич «СССР-м и цIыхубэ сурэтыщI» цIэр къыщыхуагъэфащэм, мы зи гугъу тщIы лэжьыгъэри къалъытащ.
«Хэку-анэр къоджэ» «Родина-мать зовёт» фэеплъыр Волгоград Мамаевым и Iуащхьэм щыIэ «Сталинград и лIыхъужьхэм» фэеплъ-зэхэтым и нэхъыщхьэщ. Фэеплъым и теплъэр къигупсысащ Вучетич Евгений. Зыухуар совет архитектор Никитин Николайщ.
«Хэку-анэр къоджэ» фэеплъыр дуней псом щынэхъ лъагэ дыдэхэм хабжэ. Зытетыр щIыгъуу метр 87-рэ, и закъуэу метр 52-рэ мэхъу. 1967 гъэм фэеплъыр щаухуам, инагъкIэ дунейм етIуанэ увыпIэр щиубыдырт. Япэ увыпIэр Буддэ и статуем, метр 71-рэ хъум, иIыгът.
«Хэку-анэр къоджэ» фэеплъым и хьэлъагъщ тонн минни 8-м щIигъу. Ар щащIым текIуэдащ бетону тонн 5500-рэ. Скульптурэр быдэу яIыгъщ гъущI тросс шэщIа 99-м.
Хэку-анэм IэщIэлъ сэшхуэр нэхъапэкIэ жырым къыхэщIыкIауэ, титан телъыжу, щытащ. АрщхьэкIэ метр 33-рэ хъурти, жьым егъэлеяуэ ар щIиупскIэрт. 1972 гъэм сэшхуэр зэрахъуэкIащ фтор зыхэлъ жырым къыхэщIыкIакIэ. Сэшхуэкъури нэхъ псынщIэ хъуащ, дзакIэ хуащIри.
Фэеплъыр щаухуа Iуащхьэм Хэку зауэшхуэм щыгъуэ Сталинград деж щыхэкIуэда ди цIыху 34 500-м я хьэдэ щIэлъщ. Монументым и лъапэм деж щыщIалъхьащ Совет Союзым и маршал Чуйков Василий, 62-нэ армэм и дзэзешэу щытар, ар абы и уэсятт. Езыр дунейм щехыжар 1987 гъэрщ. Совет Союзым и ЛIыхъужь 30-м я кхъащхьи абдеж щыIэщ.
Фэеплъым хуокIуэ мрамор теувапIэу 200 хъу лъагъуэ. Ар Сталинград деж зэхэуэр зэрыщекIуэкIа махуэ бжыгъэм я пэбжщ.
