Зэманым декIуу зиужьащ

28 января, 2025 - 06:26
  Лъэпкъым, къэралым я къэкIуэнур елъытащ цIыхубэм зригъэгъуэт щIэныгъэм, абы къыщIэхъуэ щIэблэр гъащIэм зэрыхуигъэхьэзырым. АбыкIэ щIэгъэкъуэн нэхъыщхьэу къэуври егъэджакIуэхэрщ. 20 гъэхэм щегъэжьауэ 70 гъэхэм нэсыху ди щIыналъэм егъэджэныгъэ IэнатIэм зэрызыщиужьам теухуащ КъБКъУ-м и доценту щыта Чым Юрэ и тхыгъэр.
«Кавказ Ищхъэрэм и цIыхухэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ мыхьэнэшхуэ иIащ тIощI гъэхэм Орджоникидзе къыщызэIуаха пединститутым. Ауэ, а зы еджапIэм и закъуэкIэ зэманым къигъэув къалэнышхуэхэм зэрапэмылъэщынур къалъытэри, апхуэдэ пединститут Налшыки къызэрыщызэIуахыным икIэщIыпIэкIэ иужь ихьауэ щытащ. РСФСР-м и наркомым къахуиутIыпщат еджапIэр, студентхэр зыщIэсыну общежитхэр, егъэджакIуэхэм папщIэ унэхэр ухуэным текIуэдэну ахъшэр. 
Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал педагогикэ институтым и япэ директору ягъэува Покорский И. Н. зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI, абы куэдрэ ирилэжьа, зэхэщIыкI ин зиIэ цIыхут. Пединститутым япэ илъэсым къищтар цIыхуищэ иримыкъут. Ди зэманым а бжыгъэр мащIэу къыпщыхъуми, абы щыгъуэ апхуэдиз студент зэбгъэуIуныр къызэрымыкIуэу гугъут, сыту жыпIэмэ, щIэныгъэм гу хуэзыщIа, егъэджакIуэ IэщIагъэр зрагъэгъуэтыну гукъыдэж зиIэ ныбжьыщIэхэр мащIэ дыдэт. 
I936 гъэм хэпщIыкIыу хэхъуащ пединститутым игъэхьэзыра егъэджакIуэхэм я бжыгъэм. АдыгэбзэмкIэ, урысыбзэмкIэ, балъкъэрыбзэмкIэ, биологиемкIэ, литературэмкIэ езыгъэджэнухэр 80-м щIигъурт. ЕсэпымкIэ егъэджакIуэхэм я япэ гупыр къыщыщIагъэкIар илъэс дэкIа нэужьщ - I937 гъэрщ. А гъэ дыдэм пединститутыр Псыхуабэ кърахыжри, Налшык къахьыжауэ щытащ. Пединститутым и унафэщIу ягъэуват Темыркъан Хьэту. 
1932 - 1942 гъэхэм институтым къыщIигъэкIащ урысыбзэмкIэ, адыгэбзэмкIэ, балъкъэрыбзэмкIэ, тхыдэмкIэ, литературэмкIэ, есэпымкIэ, физикэмкIэ, ботаникэмкIэ, зоологиемкIэ, химиемкIэ, географиемкIэ езыгъэджэн IэщIагъэлIу 1133-рэ. 1944 - 1945 илъэс хьэлъэхэми педагогическэ институтым и лэжьыгъэр зэпыуакъым. Пэжу, а илъэсхэм абы студенту щIэсар 548-рэщ, абыхэм ящыщу къэзыухар I52-рэщ. 
Зауэ илъэсхэм щыIа гугъуехьхэм къыхэкIыу, а зэманым заочнэ егъэджэкIэм нэхъ зиужьу хуежьащ. Апхуэдэу еджэхэм я бжыгъэр куэд хъурт. Абыхэм я нэхъыбэри курыт школхэм щылажьэ цIыхубзхэрт. 
1956 гъэм институтым къыщызэIуах хамэ къэралыбзэхэмкIэ отделенэ. Абы щагъэхьэзыру хуожьэ нэмыцэбзэмрэ инджылызыбзэмкIэ егъэджакIуэхэр.
1945 - 46 гъэхэм япэ курсым къыщIэтIысхьа адыгэхэр къызэрымыкIуэу мащIэт. Ахэр зэрыхъур студент псоми я процентибгъут. Ауэ куэд мыщIэу щытыкIэм зихъуэжащ. А зэманым пединститутым къыщIигъэкIащ егъэджакIуэ 3.521-рэ. 
20-нэ лIэщIыгъуэм и 50 гъэхэм ди республикэм и курыт еджапIэхэм предмет псори адыгэбзэкIэ щегъэджын хуейуэ зэраукъуэдиям гугъуехь гуэрхэр къимышэу къэнакъым. Есэпыр, физикэр, тхыдэр, географиер, химиер, биологиер адыгэбзэкIэ езыгъэджынухэр школхэм къемэщIэкIырт, а предметхэр ди бзэмкIэ ебгъэщIэнуи хуабжьу гугъут. 
Зауэ нэужь илъэсхэм ди институтыр хуабжьу хуэныкъуэт щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ егъэджакIуэхэм. 1945 - 46 гъэ еджэгъуэм лэжьа егъэджакIуэ 59-м щыщу щIэныгъэхэмкIэ степень зиIар цIыху пщыкIущ къудейщ. Апхуэдэ щытыкIэр егъэфIэкIуэным Iэмалу щыIэр къыхуагъэсэбэпырт, абы къыхэкIыуи I957 гъэм ирихьэлIэу, еджапIэм щылажьэ хъуащ щIэныгъэхэмкIэ кандидату 55-рэ. 
КъызэрызэIуахрэ илъэс 25-рэ щрикъум ирихьэлIэу КъБКъПИ-м игъэхьэзырауэ щытащ егъэджакIуэу 4.200-рэ. А зэманым ди институтыр Урысейм и еджапIэ нэхъ инхэм ящыщ хъуакIэт. Абы щIэст студент 1345-рэ махуэрыеджэу,1900-рэ заочнэу. 
Республикэм зиужьыху, егъэджакIуэхэм къадэкIуэу, нэгъуэщI IэщIагъэлIхэми куэду хуэныкъуэ хъурт. Ахэр уиIэн папщIэ езыгъэджэн щIэныгъэлIхэмрэ щагъэхьэзырын еджапIэрэ ухуейт. Абы къыхэкIыу, пединститутыр фIыуэ ирагъэфIакIуэри, ар и лъабжьэу 1957 гъэм къызэIуахащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетыр. Абы щрагъаджэ хъуащ IэщIагъэлI зэмылIэужьыгъуэ 20-м щIигъум щыхуагъэхьэзыр факультетхэм. 
1971 гъэм ирихьэлIэу ди университетым иIэ хъуащ факультету 6, кафедрэу 42-рэ. Абыхэм щылажьэрт цIыху 540-рэ. Абыхэм ящыщу 28-р щIэныгъэхэм я докторт, 241-р щIэныгъэхэм я кандидатт. 1971 гъэм мыбы щеджа студент 9039-м я процент 70-р ди щIыпIэм щыпсэу лъэпкъхэм къахэкIа щIалэгъуалэт. 
1970 гъэм ирихьэлIэу ди республикэм и егъэджакIуэ 67-м къыфIащауэ щытащ «Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр, «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» хъуат цIыху 231-рэ, Дзэлыкъуэ районым хыхьэ Къармэхьэблэ къуажэм дэт курыт еджапIэм и унафэщI Къамбий Мухьэб Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр къыфIащат, а школ дыдэм и егъэджакIуэ Гугъуэт Лол къыхуагъэфэщат Ленин орденыр. 
1970 - 1971 гъэ еджэгъуэм КъБКъУ-м щIэст студент минипщIым нэс, щIэныгъэхэм я доктору 28-рэ, кандидату 240-рэ щылажьэрт. 
Къэбэрдей-Балъкъэрым зэманым декIуу зиужьын папщIэ щIэныгъэм мыхьэнэшхуэ зэриIэр гурыIуэгъуэщ. Абы мыувыIэу толажьэ ди республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэ нэхъыжь дыдэри». 
Тхьэхущынэ Ланэ.
  • 36 просмотров
Поделиться: