Индием ещIэж

Сыт щыгъуи фIыуэ дызыхущыт Индием республикэ ухуэкIэ зэригъуэтрэ илъэс 75–рэ ирокъу.

ЗэрынаIуэщи, ЕтIуанэ дунейпсо зауэр иуха нэужь Инджылыз империер ипэжыпIэкIэ зэхэщэщащ, езым иджыри пIалъэ кIыхькIэ апхуэдэу зыкъилъытэжа пэтми. Абы и дежкIэ нэхъ хьэлъэу щытащ и бжьым Индиер зэрыщIэкIар. АрщхьэкIэ, лъабжьэ псори иIэу, зыми и фIэщ хъуртэкъым Лондон ар тыншу иутIыпщыну: я гугъэт а къэралыр 1947 гъэм хамэ унафэ къызэрыщIэкIар ипэжыпIэкIэ фэрыщIыгъэу. А щхьэусыгъуэм къыхэкIыу СССР-м щыщыгуфIыкIакъым къэралыщIэм, уеблэмэ, «зауэ щIыIэр» зэщIэплъэрти, Совет Союзыр шынэрт, ар пщтырым хуэкIуэмэ, Дели езым и аэродромхэр Азие Курытым щиIэ и республикэхэм бомбэкIэ къеуэн папщIэ Британием иритынкIэ. КъызыхэкIри гурыIуэгъуэт: Индием IэщэкIэ зэщIэузэда и къарухэм унафэщI къулыкъухэр нэхъапэм щызыIыгъа генерал 18-м ящыщу 16-р я пIэ къинэжат. Пэжуи къыпщыхъурт: Индиер хамэ унафэм щIагъэкIат «Инджылыз доминионым» и хуитыныгъэхэр иIэу, а къэралым и Iэтащхьэр пащтыхь Георг Ещанэрт (ар икIи Индием и императорт), езыри Британие зэныбжьэгъугъэм къыхэнэжырт. ЩытыкIэм зэрызихъуэжа щыIэтэкъым. АбыкIэ, дауи, арэзытэкъым цIыхубэр. Псом хуэмыдэу ахэр зэгуигъэпащ Индиемрэ Пакистанымрэ щызэхагъэкIым я гъунапкъэхэр къаугъэ къимыкIын хуэдэу зэрамыгуэшам икIи абы и зэранкIэ 1947 - 1948 гъэхэм къэралитIыр щызэзэуам инджылыз офицерхэм я нэхъыбэр иужьрейм нахуэу зэрыщыдэщIам. ЛъэныкъуитIыр зэрызэщыIеинур гурыIуэгъуэ хъуат. АтIэми, Лондон зэпымыууэ къыхуэдалъэрт, республикэу зыкъилъытэжмэ, ахъшэкIи къыдэмыIэпыкъужыну, ерыскъыпхъэхэри къыхуримыгъэшэну.

АрщхьэкIэ Индиер къикIуэтакъым. Илъэс 75-рэ ипэкIэ, 1950 гъэм щIышылэм и 26-м, Британие зэныбжьэгъугъэм къыхэкIыжри, президенту парламентым игъэуващ илъэс 66-рэ зи ныбжь Прасад Раджендру. Ауэ ерыскъым и Iуэхур гугъут. Инджылызхэм къащыпыкIыну зэманыр къэблэгъауэ, 1949 гъэм премьер-министр Неру Джавахарлал США-м елъэIуат гъавэкIэ къыдэIэпыкъуну, арщхьэкIэ къигъэщIэхъуат.

Дели ипэжыпIэкIэ Лондон и бжьым къызэрыщIэкIар икIи абы зэрыщыIеяр щилъагъум Сталин Иосиф унафэ ищIащ Индием зэгурыIуэныгъэхэр иращIылIэну икIи мыгувэу гуэдз зэрылъ совет кхъухьхэр а къэралым и Iуфэхэм къыщыхутащ, СССР-м щащэу щыщIадзащ Индием къраша шейр.

1951 гъэм Совет Союзым ООН-м япэу къыщигъэсэбэпащ унафэхэр пхимыгъэкIынымкIэ (вето трилъхьэнымкIэ иIэ хуитыныгъэр: абы щIызэныкъуэкъу Кашмир штатыр Индием ейуэ къилъытащ.

СССР-мрэ Индиемрэ я зэныбжьэгъу зэхущытыкIэхэр апхуэдизкIэ фIыти, илъэс 15 дэкIа иужь зыми ищIэжыртэкъым зэгуэр ахэр мыщIэгъуауэ, ауэ хуит зэрыхъурэ сыт хуэдиз зэман дэкIами, а къэралым и цIыхухэм ящыгъупщэркъым ахэр инджылызхэм гугъу зэрырагъэхьар, я щIыналъэм лъы зэрыщагъэжар. Абыхэм иджыри къагъэув 1919 гъэм Амритсар къалэм пэкIу щезыгъэкIуэкIхэр щызэтраукIэм (цIыху мин 1,5-рэ хэкIуэдащ) зэрахьа хьэкIэкхъуэкIагъэмкIэ инджылызхэм заумысыжыну икIи «къытхуэвгъэгъу» жаIэу къэлъэIуэну. Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, 2021 гъэм Виндзор чэщанэм и гъунэгъуу щаубыда сикх Чайл Джасвент зиумысыжауэ щытащ Амритсар лажьэншэу дунейм щрагъэхыжахэм ялъ ищIэжу пащтыхь Елизаветэ ЕтIуанэр иукIыну зэримурадамкIэ. Зэрытлъагъущи, гужьгъэжьгъхэр къэнащ.

НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ дыкъыщеплъынщи, Британием Индием куэд щызэфIигъэкIа хуэдэщ. Аращ мыбы гъущI гъуэгухэр, лъэмыжхэр, нэгъуэщI Iэджи щызыухуар, япэ университетхэр къыщызэIузыхар, губгъуэхэм псы зэрыкIуэ кIэнауэхэр щыдезыгъэтIыкIар. Ауэ мыбы къыщалъытэ а псори щIыналъэр нэхъ тыншу яхъунщIэным хуэгъэзауэ щытауэ. Абы шэч къытумыхьэми хъунущ. Британием и экономикэ лъэщагъыр нэхъыбэу зэфIэзыгъэувар Индием иришахэрщ. Абы щыгъуэми, зыри илэжьакъым игъэпщылI цIыхухэм я псэукIэр зыгуэркIэ иригъэфIэкIуэным хуэунэтIауэ. ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэм и 30 гъэхэм къэралым щыпсэухэм я процент 94-р щIэныгъэншэт, щIыпIэ-щIыпIэхэм мэжэщIалIагъэм щилIыкIырт цIыху куэд.

Лондон къэралым ипэжыпIэкIэ кIэпIейкIэ бжыгъэ фIэкIа тримыгъэкIуадэу уэру иришырт налкъутналмэсхэр, шылэр, бжьэхуцыр, шейр, пыл къупщхьэхэр, н.къ. Езы Инджылызым цырэ цыхэкIхэмрэ фIэкIа щагъэхьэзырыртэкъым. IэщIагъэлI Патнайк Утсэ къелъытэ гъэпщылIакIуэхэм псори зэхэту Индием доллар триллион 45-рэ я уасэ мылъку ирашауэ.

Ауэ а псоми къикIыркъым мыбы англосаксхэм я мэ зыщыуа псори хьэIупс щащIу. Индием инджылыбзэр щадж, абы и цIыху куэд зэгуэр къыхалъхьауэ щыта хабзэхэм тету мэпсэу. Пэжу, абы зэхуигъэкIуатэркъым лъэныкъуитIыр. Индием Британием дзыхь хуищIыркъым. А къэралым езым и сэбэп зыхэлъхэм тещIыхьа икIи хамэ унафэ къызыхэмыIэбэ политикэ ирегъэкIуэкI икIи абы ижь ящIеху къэрал нэхъ лъэщхэми я зыхущытыкIэхэм. Ди дежкIэ нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэр аращи, ди зэпыщIэныгъэхэм зэпымыууэ заужь.