Ар лъэбакъуэщIэт

Тхыдэм хыхьэжа СССР-м епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм бжьыпэр иIыгъащ дэ хьэршкIэ дызэджэ космосыр къэгъэIурыщIэн и лъэныкъуэкIэ. ЕхъулIэныгъэ инхэм, дауи, я пэщIэдзэу щытащ дунейм щыяпэ дыдэу ди цIыху Гагарин Юрий абы зэригъэлъэтар (1957 гъэм ЩIым и япэ спутник IэрыщIыр зэриутIыпщам и гугъу умыщIмэ). Хьэршым цIыху кIуэныр ямылей щыхъум къыкъуэкIащ ар кхъухьым икIыу абы хыхьэным и Iуэхур. А къалэным дэгъуэу пэлъэщащ совет еджагъэшхуэхэр: 1965 гъэм гъатхэпэм и 18-м космонавт Леонов Алексей хьэрш зэIухам къикIри, абы дакъикъэ 12-кIэ хэтащ. ЦIыхум уэгу жыжьэр къигъэIурыщIэнымкIэ къихьа а текIуэныгъэ иныр иджыблагъэ илъэс 60 ирикъуащ икIи лъабжьэ псори диIэщ ар дигу къэдгъэкIыжыну.

«Дэ уэ зыри бжетIэфынукъым. Ежьэ. УкъэкIуэжмэ, езым къыджепIэжынщ псори», - апхуэдэ псалъэхэмкIэ конструктор нэхъыщхьэ Королев Сергей гъуэгу тригъэхьащ Леонов Алексей. Модрейм къиIуэтэжащ хьэрш зэIухам зэрыхыхьэу «и Iэхэр» пымытыж зэрыхъуар, абы здыхэтым и скафандрыр апхуэдизкIэ къэпщати, ерагъкIэ фIэкIа люкым къызэримыпщыжыфар, игъэва нэгъуэщI гугъуехьхэр. Зэрыщыту къапщтэмэ, мы лъэтэгъуэм космонавтыр зыпэмыплъа Iуэху мыщхьэпэу 7 хэхуат.

Ауэ сыт цIыхур хьэрш зэIухам хыхьэныр псом ягу къэзыгъэкIар? Космос техникэм и инженер-гъэунэхуакIуэу щыта Лохин Евгений зэрыжиIэмкIэ, къухьэпIэ газетхэм ящыщ зым тридза тхыгъэрщ. Абы къыщыгъэлъэгъуат американхэм ягъэхьэзыр «Аджена» проектым ипкъ иткIэ, США-м хьэршым игъэлъэта кхъухьым исым абы и бжэр Iуихыу къиплъын, итIанэ хуищIыжын хуейт- къикIын Iуэху зэрихуэнутэкъым. Ар къыщыхъуар 1963 гъэм и гъатхэрщ. Совет Союзым и унафэщIхэм мурад ящIащ мыбдежи ди ныкъуэкъуэгъухэр япэ щрамыгъэщыну, уеблэмэ, нэхъ жыжьэжкIи щыкIуэтэну. Королев Сергей къигъэуващ пкъыгъуэщIэ - Iупх икIи хуэпщI хъу кабинэ зыхэт кхъухь икIэщIыпIэкIэ ягъэхьэзырыну - цIыхур къиплъыну къудейтэкъым, атIэ икIи езыр хьэрш зэIухам хыхьэнут! Зэману къратар мащIэ дыдэт, абы къыхэкIыу (икIи и мызакъуэу - псори щIэт!) щыуагъэхэр яIэщIэкIат, Королев и деж фэжагъуэ къыщахьу.

Къалэныр езыр цIыху акъылым хузэфIэмыкIын хуэдизт. КъызытепщIыкIын, узэрыгъуэзэн пщалъэ гуэри щыIэтэкъым. «Восход-2» кхъухьыр Гагарин Юрий зэрыса «Восток»-м къытращIыкIа зы хъурей гуэрт, зы цIыху фIэкIа имыхуэу. Иджы абы игъэзэгъэн хуейт зэуэ тIу - езы Леонов Алексейрэ кхъухьым и унафэщI Беляев Павелрэ. Абыхэм къадэкIуэу къыщагъуэтын хуейт кабинэм икIыу пкъыгъуэщIэм зэрыкIуэным хуэщIа Iэмэпсымэр здрагъэзэгъэни.

 ЯIэщIэкIа щыуагъэхэр зыхуэдэр къыщащIар, дауи, Леоновым ЩIым къигъэзэжа иужьщ. Псом япэр кхъухьым, и кIуэцIкIи и щIыбкIи убыдыпIэ тыншхэр зэрыхуамыщIарт. Абы и зэранкIэ космонавтыр ипэжыпIэкIэ Iэ лъэныкъуэкIэ лэжьэн хуей хъурт. КъызэрикI пкъыгъуэм и къипщыпIэр зэвыIуэти, Леоновыр гугъуехьышхуэ пылъу ипщхьэжауэ арат хьэрш зэIухам къыхэкIыжу. Ар абы зэрыхэтауэ ябжар дакъикъэ 12-щ, ауэ езым жиIэжырт ипэжыпIэкIэ дакъикъэ 23-рэ секунд 41-кIэ хэтауэ - ищхьэкIэ зи гугъу щытщIа Iуэхухэми зэман мымащIэ текIуадэрт. Iэрыгъа Iэлъэхэми Iэхэр псынщIэу ирагъэзэшырт. А псори иужькIэ, зэрыгурыIуэгъуэщи, ягъэзэкIуэжащ, ауэ ноби кхъухьым уикIыу хьэршым ухыхьэну тыншкъым, абы папщIэ лIыгъэ пхэлъын, уи узыншагъэрэ къарукIэ ухуэщIауэ щытын хуейщ. Абы нэхъри нэхъ иныж ещI иджы тпэжыжьэ 1965 гъэм совет космонавт Леонов Алексей дунейм щыяпэу зэфIигъэкIар. СССР-р мыбдеж США-м япэ щищащ икIи къыщигъэлъэгъуащ уэгу жыжьэр къэгъэIурыщIэн и лъэныкъуэкIэ къытекIуэн зэрыщымыIэр.