Жьыуэпсым и махуэ

Дунейм и щытыкIэу щIыпIэ гуэрым къыщекIуэкIым е, нэгъуэщIу жытIэмэ, уэмрэ щIымрэ я зэблэхъукIэу илъэсым и кIуэцIкIэ тлъагъум жьыуэпскIэ (климаткIэ) йоджэ (зэуэ къыхэдгъэщынщи, мы псалъэр Тыркум къытхуизыхыжар щIэныгъэлI Хъуажь Фахърийщ).

Жьыуэпсым и махуэр (накъыгъэм и 15-р) ягъэлъапIэ экологие шынагъуэншагъэр къызэзыгъэпэщ, щIыуэпсым лей къытезымыгъэхьэ къэпщытакIуэхэм, дыкъэзыухъуреихь дунейм и щытыкIэм кIэлъыплъ IэщIагъэлIхэм, щIэныгъэлIхэм, нэгъуэщIхэми.

ЗыдезыгъэкIур ди закъуэкъым

Гъэм и кIыхьагъкIэ щIыуэпсым и зыхъуэжыкIэм зыдэзыгъазэр цIыхухэм я закъуэкъым, атIэ псэущхьэхэми, къуалэбзухэми, гъудэ-бадзэхэми, уеблэмэ къэкIыгъэхэми зыдащIын хуей мэхъур. Арагъэнущ, псэ зыIут псоми (къэкIыгъэхэри ядэщIыгъуу) зыхащIэу, языныкъуэхэм дежи къатехьэлъэу щIыщIадзэр уэмрэ щIымрэ я зэблэхъукIэу дызэсэжам дызыпэмыплъа зэхъуэкIыныгъэ дызыхуэмейхэр къыщыхыхьэм деж. АтIэми, ди жагъуэ зэрыхъунщи, иужьрей илъэс пщIы бжыгъэхэм къриубыдэу апхуэдэ «зэщымыщхъуныгъэхэр» ЩIы Хъурейм и щIыпIэ зэхуэмыдэхэм къыщыунэхурей хъуащ. ГурыIуэгъуэщ абыхэм дызыхуэмей зэхъуэкIыныгъэ къызэрашэри ди планетэм дежкIэ сэбэпынагъ лъэпкъ къызэрамыхьри.

Къэралхэр ерыскъыхэкIкIэ къызэрызэгъэпэщари, цIыхухэр тыншынымкIи, я мылъкум темыгузэвыхьынымкIи шэсыпIэщ дунейр зэрызэпIэзэрытыр.

ЩIыгур, дызэрыбауэ хьэуар кIуэ пэтми къызэрызэщIэплъэм уэгъухэр, псыдзэхэр, нэгъуэщI тхьэмыщкIагъэхэр къешэ, хы щхьэфэр къегъэукъубейри псыIур къегъэIэпхъуэ, ищхъэрэ, ипщэ жыжьэхэм илъэс мин бжыгъэкIэрэ щызэтрищIа мылджей абрагъуэхэр егъэткIу. Апхуэдэуи ди планетэм дежкIэ хуабжьу шынагъуэщ къытщхьэщыт уэгум гъуэз щхъухьзехьэхэр зэрыщызэтрихьэри.

Къыхэдгъэщахэр зэрыхэплъэгъуэм экологхэм, щIэныгъэлIхэм я мызакъуэу, цIыху къызэрыгуэкIхэри щыхьэт техъуэ зэпытщ. ИкIи а псоми ирипIейтей къудейкIэ зэрызэфIэмыкIынур къагурыIуэри, къызэдыхалъхьащ «Климатым и дунейпсо махуэ» зыфIащам хыхьэ Iуэхугъуэ пыухыкIахэр гъатхэ къэс егъэкIуэкIын зэрыхуейр.

БлэкIам дриплъэжмэ

Тхыдэ мыжыжьэм къызэрыхэщыжымкIэ, зи гугъу тщIы лэжьыгъэм япэ дыдэу зэIухауэ щытепсэлъыхьар 1992 гъэм Рио-Де-Жанейрэ щекIуэкIа, къэрали I80-м щIигъум (СССР-м хыхьэу щытахэри яхэту) я лIыкIуэхэр щызэIущIа, «ЩIым и Саммит» зыфIаща зэхыхьэшхуэрщ. А зэхуэсым щызэрихьэлIахэм Iэ традзат ООН-м щагъэхьэзыра ЗэгурыIуэныгъэм, ди планетэм и жьыуэпсым и зыхъуэжыкIэ шынагъуэм теухуам. Мы зэгурыIуэныгъэрат щаубзыхуари гъуэз «дыджхэр» дызэрыбауэ хьэуам щызэтремыгъэхьэным пыщIауэ япэ дыдэу зэфIэгъэкIыпхъэхэри.

ЩIым и Саммитым (зи гугъу тщIы зэIущIэхэм апхуэдэу йоджэ) и ещанэ зэхыхьэр 1997 гъэм и кIэухым Японием хыхьэ Киото хытIыгум щызэхашат. Мыбдежым щызэIущIахэм 1992 гъэм екIуэкIауэ щыта япэ зэхыхьэшхуэм къыщащтауэ щыта ЗэгурыIуэныгъэм щыщIагъужат иужькIэ дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа Киото унафэр - къэрал зызыужьахэмрэ зи экономикэр зэблэкIыгъуэ лъэхъэнэм итхэмрэ уэгум хаутIыпщхьэ гъуэзыр 2008-2012 гъэхэм къриубыдэу зы мардэ гуэрым зэрынагъэсыпхъэм (1990 гъэм елъытауэ) къыщыхураджэ дэфтэрыр.

Илъэси 10 дэкIри, 2007 гъэм и дыгъэгъазэм, Индонезием и Бали къалэм аргуэру щызэхэтащ ООН-м мы Iуэхум триухуа и къыкIэлъыкIуэ зэхыхьэшхуэр. Абыи щхьэтечу щытепсэлъыхьащ дунейм и щытыкIэм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэ шынагъуэхэм. Къэрали 190-м я лIыкIуэу а зэхыхьэм щызэIущIахэм абдежым Iэ щытрадзащ сату-промышленнэ IуэхущIапIэхэм уэгум хаутIыпщхьэ гъуэзхэр ягъэмэщIэным къыхуезыджэ дунейпсо зэгурыIуэныгъэм.

                               Дэтхэнэми дэлъытащ

ЩIыуэпсыр хъумэныр, дыкъэзыухъуреихь дунейр къабзэу щыгъэтыныр дэтхэнэми ди фарзщ. Автомобилхэр нэхъ мащIэрэ къэдгъэсэбэпрэ электрокъарур ямылейуэ дымыгъэкIуэщIу, жыгыщIэхэр дгъэтIысрэ щхъуантIагъэхэми зедгъэубгъуу дыкъекIуэкIмэ, ахэр, шэч хэмылъу, сэбэпынагъ ин къэзышэщ. Мы зи гугъу тщIыхэр Iуэху цIыкIуфэкIуу къытщыхъункIэри хэтщ, арщхьэкIэ ЩIы Хъурейм цIыхуу тетым, зы мащIэ нэхъ мыхъуми, апхуэдэ длэжьмэ, ахэр мыхьэнэ ин дыдэ зиIэу къыщIидзыжынущ.

КЪУМАХУЭ Аслъэн.