Дызытес къудамэр пыдмыупщIу

Махуэр зыхуэгъэзар цIыхухэм ди хуэмыхуагъкIэ щIыуэпсым етх лейр зыхуэдэр къыдгурыIуэныжырщ, щIыгум щызекIуэ псэущхьэхэм, уэгур зэпрызыгъэз бзухэм, гъудэ-бадзэхэм я зэмылIэужьыгъуагъэм кIэрыдгъэху зэрымыхъунур зыхэтщIэнырщ, дыкъэзыухъуреихь дунейм щысхьыным дыкъыхуриджэнырщ. 

УсакIуэхэми гупсысакIуэхэми псалъэ дахэ куэд зыхужаIа, лъэпкъ къэс къыддекIуэкI IуэрыIуатэми гулъытэншэ щымыхъуа, гъащIэм къызэрымыкIуэ мыхьэнэ щызиIэ щIыуэпсым, ди жагъуэ зэрыхъунщи, илъэси 100-м щIигъуауэ тхьэмыщкIагъэу къылъыдгъэсым хэхъуэ зэпытщ. 

ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, ди планетэм биологие лъэпкъыгъуэу тетым ящыщ куэдыр щIэгъэхуэбжьауэ щIытекIуэдыкIыжым щхьэусыгъуэ хуэхъур ди псэукIэм зыщедгъэужькIэ, дыкъэзыухъуреихь дунейр, щысхьырабгъу лъэпкъ худимыIэу, зэрызэхэдуфIаерщ.

Ди планетэм цIыхуIэ зылъэмыIэса щIы Iыхьэу къыщызэтенар кIуэ пэтми нэхъ мащIэ зэрыхъури нэрылъагъущ. Илъэси 100 - 150-рэ хуэдизкIэ дызэIэбэкIыжмэ, ЩIы Хъурейр зэрыщыту къэтщтэнщи, зи щIыуэпсыр щымыужьыха щIыпIэхэр (экосистемэхэр) дэнэ лъэныкъуэкIи я бжыгъэкIэ щызэхуэдэт. Ауэ, цIыхухэм, къызэтеувыIэжыкIэ ямыщIэу, тепыIэншэу я Iэужьым зыщрагъэужьым, дыкъэзыухъуреихь дунейм леишхуэ къылъысащ: ЩIы Хъурейр экосистемэ куэдым «хэкIыжащ», къыщызэтена тIэкIуми, загъэгуса фIэкIа умыщIэну, зызэкIуэцIаудыгъуащ.

Эколог цIэрыIуэхэм зэрыжаIэмкIэ, щIыуэпсыр зыхуэкIуа щытыкIэм икIэщIыпIэкIэ Iэмал гуэрхэр къыхуэдмыгупсысмэ, зэман гъунэгъум къриубыдэу щыхьэт дытехъуэнущ къэкIыгъэрэ псэущхьэу ди планетэм къыщызэтенам ящыщу лIэужьыгъуэ мин 11-м нэблагъэр иджыри зэрытекIуэдыкIыжынум. Хэти къыгурыIуапхъэщ, псэущхьэрэ къуалэбзууэ, гъудэ-бадзэрэ хьэпщхупщу апхуэдиз зэуэ, лъэхъэнэ кIэщIым къриубыдэу, ЩIы Хъурейм тебзэхыкIыжыныр тхьэмыщкIагъэшхуэу зэрыщытыр.

Дауи, мы дунейр къызэрыунэхурэ, языныкъуэ псэущхьэ-къэкIыгъэхэр езыр-езыру токIуэдыкIыж, мыдрейхэр «къытохьэ». АтIэ, мис а IуэхугъуитIыр щызэкIэлъымыкIуэжу, къытехъуэм нэхърэ тебзэхыкIыжыр (ди зэранкIэ) нэхъыбэмэ, ди планетэм леишхуэ етхыу аращи, а Iуэхур зэрышынагъуащэм шэч хэлъкъым.

Iуэхур езыгъэкIакIуэщ къэкIыгъэрэ псэущхьэу лъэныкъуэкIэ кърашхэр «хэгъэрейхэм» зэрыхаутIыпщхьэр, жьыуэпсым (климатым) зэхъуэкIыныгъэ гуемыIухэр къызэрыщыхъур, дунейм цIыхуу тетым я бжыгъэм зэрыхэхъуэр, и хъугъуэфIыгъуэхэр губзыгъагъэ хэлъу зэрызэрамыгъэзахуэфыр. Нэхъ телъыджэжыр аращи, ООН–м иригъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъэгъуамкIэ, ЩIы Хъурейм и хъугъуэфIыгъуэм ящыщу процент 60–м щIигъур ди нобэми акъылыншагъэ дыдэ хэлъущ къызэрагъэсэбэпыр. 

Мэзхэр зэрыраупщIыкIым, мафIэсхэм зэрыщамыхъумэм, алъандэрэ цIыхуIэ зылъэмыIэсу къэгъуэгурыкIуа «къуэгъэнапIэ дэгухэм» ухуэныгъэщIэхэр зэрыщрагъэкIуэкIым щIыгум и теплъэм къыпхуэмыцIыхужын хуэдизу зрегъэхъуэж, апхуэдэ щIыпIэ гъэпщкIуахэр зи хэщIапIэу щыта псэущхьэхэмрэ къэкIыгъэхэмрэ мыджэмыпцIагъэу къахулъыкъуэкIар яхуэмыхьыжу абы йокIуэдыкI. КъимыдэкIэри, электростанцхэмрэ гъуэгущIэхэмрэ къыщыунэху щIыпIэхэм щраупщIыкI жыгхэм я пIэкIэ нэгъуэщI щхъуантIагъэ щыхасэркъым. Ауэ щыхъукIи, я щхьэр здахьын ямыщIэу утыку къранэ псэущхьэхэмрэ къэкIыгъэхэмрэ къатепсыха шынагъуэр лъапсэрых дыдэ яхуохъу. 

А псом къыхэкIыуи, щIыуэпсыр хъумэным телажьэ дунейпсо зэгухьэныгъэм и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыуэ къоув дыкъэзыухъуреихь дунейм къыщхьэщыжын и лъэныкъуэкIэ къэралхэм, дэнэкIи щыпсэу цIыхухэм ирагъэкIуэкIыпхъэ Iуэхугъуэхэр убзыхуныр. Дыкъэзыухъуреихь дунейм и зыхъуэжыкIэм теухуа щIэныгъэ ябгъэдэлъын хуейщ цIыху къызэрыгукIхэми, хьэрычэтыщIэхэми, политикхэми, къулыкъущIэхэми.

Щыпсэум и Iэхэлъахэм зэрыхуэсакъыпхъэм цIыхур хуэзущий Iэмалхэм ящыщу иужьрей лъэхъэнэм къагупсысащ «экологие туризм», «мэкъумэш экологие», «псыр хъумэным и щэнхабзэ» унэтIыныгъэщIэхэр, пхъэм пэхъун нэгъуэщI гъэсыныпхъэхэм лъыхъуэн зэрыхуейр, къинэмыщIхэри. 

ЦIыхуIэ зыхэмыIэба, езыр-езыру «зи щхьэ зезыхьэжыф» щIы Iыхьэхэр зэрыщытауэ къызэтегъэнэныр щIэныгъэлIхэм щIагъэнэхъапэр, ахэр зи хэщIапIэ псэущхьэхэмрэ къэкIыгъэхэмрэ дэIэпыкъуэгъуншэу зыкъызэраужьыжыфын къару къазэрыкъуэкIырщ.

Дыкъэзыухъуреихь дунейм и щытыкIэр егъэфIэкIуэным теухуауэ ООН-м зыхуигъэувыжа къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ 20I5 гъэм къыщыщIэдзауэ ЩIы Хъурейм экологие и лъэныкъуэкIэ щытыкIэ зэпIэзэрыт къыщызэгъэпэщыныр, гузэвэгъуэшхуэ къызылъыса экосистемэхэм, нэгъуэщI мыхъуми, я Iыхьэ щанэр 2030 гъэм ирихьэлIэу зэтегъэувэжыныр 

Иджыри зэ дигу къэдгъэкIыжынщи, дыкъезыхьэкI шIыгум лейуэ зыри къытехьакъым. Ауэ щыхъукIи, ди пщэрылъщ КъэщIыгъэм къыдитар дгъэбэтэныр, хуей хъумэ, къэдгъэщIэрэщIэжыныр.