И сабиигъуэр кIэщIт

Хэкум хуэлэжьэныр ди япэ ита нэхъыжьхэм пщIэшхуэ зыпылъ Iуэхуу къалъытэу щытащ. Апхуэдэхэм ящыщт хэкупсэ, дзэ комиссар, полковник Джатауэ Хьэмыщэ Хьэжмырзэ и къуэр.

Ар Тэрч щIыналъэм хыхьэ Арыкъ къуажэм 1932 гъэм къыщалъхуащ. Пасэу и адэр фIэкIуэдащ. И закъуэу сабиищ къызыхуэна я анэ Даухъан, ибг щIикъузэри, и бынхэр ипIащ, колхозми щхьэкъэIэт имыIэу щылэжьащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и лэжьакIуэ нэхъ пашэхэм яхэту Даухъан 1939 гъэм Москва къалэм ягъэкIуат союзпсо мэкъумэш гъэлъэгъуэныгъэм хэтыну.

 Хьэмыщэ и сабиигъуэр кIэщIт: илъэсибгъу фIэкIа мыхъуауэ Хэку зауэшхуэр къэхъеящ. ЩIалэ цIыкIур колхоз лэжьыгъэм хыхьащ - зэуапIэм щыIэхэр дэтхэнэми и дэIэпыкъуныгъэ хуэныкъуэт. Пщэдджыжьым къыщыщIэдзауэ пщыхьэщхьэ хъуху, гъэмахуэм абы жэщри къыпыту, Хьэмыщэ и зэманыр губгъуэм щыкIуэрт. Ар щIэхъуэпсырт Iэщэ къищтэу, бийм текIуэху пэщIэтынуи. ИкIи и мурадыр зригъэхъулIэну иужь ихьащ. Анэм зыщигъэпщкIури, военкоматым кIуат, арщхьэкIэ, «иджыри уцIыкIущ», къыжраIэри къадакъым. НыбжьыщIэм унэм совет зауэлIхэр щигъэпщкIурт, жэщ зэрыхъуу Котляревскэ къуажэмкIэ кIуэцIрыкIынымкIэ ядэIэпыкъурт.

Апхуэдэурэ зауэлI IэщIагъэм дихьэхащ ар. Зауэ нэужьым Хьэмыщэ щIэтIысхьащ Ворошиловым и цIэр зезыхьэ, Бэракъ Плъыжьыр зыхуагъэфэща дзэ училищэу Одессэ дэтым. Абы щIэсыху, еджапIэм и унафэщIхэм я фIыщIэ, щытхъу тхыгъэхэр мызэ-мытIэу абы и унагъуэм къыIэрыхьащ.

1956 гъэм Хьэмыщэ училищэр къиуха нэужь, Венгрием ягъэкIуащ зыкъэзыIэтахэр ягъэсабырыжын хуейуэ. Апхуэдэу Джатауэр взводым и унафэщIу яхэтащ зэщIэхъееныгъэм щыщхэм яубыда къалэхэмрэ къуажэхэмрэ щхьэхуит къэзыщIыжахэм. ЗэратхыжымкIэ, зэхэуэ нэхъ гуащIэхэр абы щыгъуэм щекIуэкIар Венгрием и къалащхьэ Будапештт. Абыи хэта Хьэмыщэ и къалэныр игъэзэщIащ 1959 гъэм и дыгъэгъазэ пщIондэ.

Къыхэгъэщын хуейуэ къыщIэкIынщ 1956 гъэм и бжьыхьэ пщIондэ Венгрием щыIахэм иужькIэ, I980 гъэм, Хэку зауэшхуэм хэтахэм зэрыхуагъэдар. Полковник цIэр Джатауэм 1979 гъэм къратауэ щытащ Волгоград къулыкъу щищIэну щагъэкIуам щыгъуэ.

Хьэмыщэ къулыкъу щищIащ Кавказ Ищхъэрэ дзэ округым, Эльбрус, Зеикъуэ, Тырныауз щIыналъэхэм я военкоматхэм. Бахъсэн районым, иужькIэ Тэрч щIыналъэм я военкоматхэми я унафэщIу щытащ.

Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и дзэ комиссарым и къуэдзэу дзэм къыхэкIыжащ Джатауэр. Ар «КъБР-м и Фэеплъ тхылъыр» къыдэгъэкIыным елэжьа гупым я унафэщIу щытащ. ТекIуэныгъэ Иныр къызэрахьрэ илъэс 50 зэрырикъум и щIыхькIэ, УФ-м и Правительствэм и УнафэщI Черномырдин В.С. Москва къалэм и Поклоннэ бгым деж – томитху хъу тхылъыр щетыныр зыхуагъэфэщауэ щытари Джатауэрщ.

Шэч хэмылъу, абы и къару псор ирихьэлIащ Хэку зауэшхуэм лIыгъэ зэрахьэу хэкIуэда ди лъахэгъу мин 30-м я цIэхэр щIэблэм ящIэным. Къэлъыхъуэныгъэ лэжьыгъэхэм япкъ иткIэ, зауэлI 500-м щIигъум я кхъащхьэхэр зыхуэзэр ягъэбелджылыжат. Хьэмыщэ гукIэ ищIэрт тхылъитхуу зэхэт а лэжьыгъэм дэтхэнэ лIыхъужьыр сыт хуэдэ къуажэм щыщми, абы и цIэр сыт хуэдэ напэкIуэцIым итми.

Джатауэм зауэм хэкIуэдахэм я хъыбар кIапэлъапэ къаIэрыхьэным хэлъхьэныгъэшхуэ хуищIащ. Абы щхьэкIэ ар СССР-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и министерствэм    мызэ-мытIэу кIуащ. ТекIуэныгъэ Иныр илъэс 50 щрикъур гъэлъэпIэным теухуа Iуэхугъуэшхуэхэр зэфIэкIа нэужь, Москва кърагъэхри, КъБР-м и Президент КIуэкIуэ В. М. и цIэкIэ правительствэ телеграммэ къагъэхьат, «Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Фэеплъ тхылъыр» Урысей Федерацэм щынэхъыфI дыдэхэм ящыщу къызэралъытар иту.

Хьэмыщэ дамыгъэ лъапIэ зэмылIэужьыгъуэхэр къратащ. 1975 гъэм абы къыхуагъэфэщащ «СССР-м IэщэкIэ ЗэщIэузэда и Къарухэм хэту Хэкум къулыкъум зэрыхуищIам папщIэ» орденыр, 2000 гъэм - «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэм папщIэ» орденым и етIуанэ нагъыщэр. Абыхэм къакIэлъыкIуащ «СССР-м IэщэкIэ ЗэщIэузэда и Къарухэм и гуащIэ зэрыхилъхьам папщIэ», «СССР-м IэщэкIэ ЗэщIэузэда и Къарухэр илъэс 40 ирокъу» медалхэр.

КъищынэмыщIауэ, Хьэмыщэ щIалэгъуалэм я гъэсэныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ зэрыхуищIар къалъытэри, СССР-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и министерствэм и щIыхь тхылъкIэ тIэунейрэ, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъкIэ щэнейрэ ягъэлъэпIащ.

ЩIэблэр хэкупсэу къэгъэхъуным хэлъхьэныгъэ зэрыхуищIам къыпэкIуэу, Джатауэ Хьэмыщэ 1992 гъэм къратауэ щытащ КъБР-м и ЩIыхь тхылъыр. Ар Урысей Федерацэм и Журналистхэм я зэгухьэныгъэми хэтащ.

Зэрытлъагъущи, гъащIэм и лъагапIэфI куэдым нэсыну хузэфIэкIащ Хьэмыщэ. А илъэсхэм хуэпэжу абы къыбгъэдэтащ и щхьэгъусэ Жаннэ. Бзылъхугъэр илъэс 56-кIэ егъэджакIуэу лэжьаш, «Урысейм цIыхубэ егъэджэныгъэмкIэ и отличник» цIэ лъапIэр къыфIащащ.

Хэкум и ХъумакIуэхэм я махуэм ирихьэлIэу, Хьэмыщэ и унагъуэм и жэрдэмкIэ, я нэхъыжьым и щIыхькIэ, ар къыщалъхуа къуажэм и курыт школым илъэс 17 хъуауэ Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр, зэпеуэхэр къыщыщызэрагъэпэщ. Иужьрей илъэситхум Джатауэ Хьэмыщэ и фэеплъу волейболымкIэ район зэпеуэ ирагъэкIуэкI. Илъэс псом зызыхуагъэхьэзыра Iуэхум, зэрыжаIэу, гъунэгъу къуажэхэм я цIыкIуи ини къокIуалIэ. Джатауэм и щхьэгъусэмрэ щIэблэмрэ саугъэтхэр, медалхэмрэ щIыхь тхылъхэмрэ яIыгъыу абы макIуэ, сабийхэм IэфIыкIэхэр щыхуагуэш.

Урысейм, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Тэрч щIыналъэм и къуэ пажэм и фэеплъыр уахътыншэщ, и IуэхущIафэ дахэхэмкIэ ар цIыхухэм, и Iыхьлыхэм я гум къинащ.

БАГЪЭТЫР Луизэ.