ПсапэкIэ гъэнщIат и гъащIэр

ИлъэситIым щIигъуащ физикэ щIэ­ныгъэхэмкIэ кандидат, «Криотек», «Криомед» IуэхущIапIэхэр къызэзыгъэпэща щIэныгъэлI Ерджынокъуэ Хьэсэнбий дунейм зэрехыжрэ. 

Ныбжьэгъу гумащIэу, хьэл щыпкъэрэ гукъэкIрэ иIэу дунейм тета и цIыхугъэр псалъэ гуапэкIэ игу къегъэкIыж Ерджынокъуэм и гъусэу ­КъБКъУ-м щеджа, тхыдэ щIэныгъэ­хэмкIэ кандидат, журналист, дзэм и пенсионер Къэзакъ Аслъэн. 
«Ерджынокъуэ Хьэсэнбий майм и 1-м Кэнжэ къуажэм дунейм къыщытехьащ икIи абы дэт къуажэ школ №20-р 1976 гъэм къиухащ. Дэ дыщызэрыцIыхуари     а илъэсым и кIэрщ. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым физикэмрэ математикэмкIэ и факультетым ды­щIэтIысхьа къудейуэ, дашат къуа­жэ­дэсхэм ­мэкъумэш лэжьыгъэхэмкIэ да­дэIэпыкъуну. Абы нэIуасэ ды­щы­зэхуэ­хъуауэ щытащ. Сыт сигу къинэжар япэ зэIущIэм теухуауэ? Интеллигент хьэлыр къыдалъхуагъэнт Хьэсэнбий, ар зэры­щIа­лэм хуэдэу дэплъагъурт. И гуп­сы­сэкIэм лъабжьэрэ тегъэщIапIэрэ иIэу апхуэдэт, ныбжьышхуэ имыIэ щхьэкIэ. 
Нэхъ гъунэгъу дызэхуэхъуху, шыIэ­ныгъэ зыдэплъагъу щIалэр Iыхьлы-благъэхэми, ныбжьэгъуэми зэрахуэгумащIэм гу лъыптэрт, а псом гушыIэкIэ ­дахэрэ зигу зэIуха цIыхуфIхэм яхэлъ гъэсэныгъэ екIурэ дэщIыгъужу. И гъащIэ псом зэрылэжьэну къыхиха физик-инженер IэщIагъэм нэмыщI, Хьэсэн-бий къэухьышхуэ зэриIэр и псэлъэкIэм къыхэщырт. Абы фIыуэ хищIыкIырт европей музыкэм и классикэми, къы­зыхэкIа лъэпкъым и щэнхабзэми. НэхъыфIу еджэ студентхэм хабжэри, Хьэсэнбий 1979 гъэм КъБКъУ-м ирашри, Мэзкуу дэт инженер-физикэ ин­с­титутым (МИФИ) щIагъэтIысхьауэ ­щытащ. Абдежым щегъэжьауэ и гъащIэр къэралым и щыхьэрышхуэм епха хъуащ, ауэ зэи и Iыхьлыи, и лъахэгъуи, ныбжьэгъуи игъэгъуэщакъым. ЩIэх-щIэхыурэ и хэку цIыкIум къэ­кIуэжу, ныбжьэгъухэр Мэзкуу иригъэб­лагъэу щытащ. МИФИ-р къиуха нэужь, Хьэсэнбий илъэс куэдкIэ къалащхьэм дэт ФизикэмкIэ институтым щIэныгъэ­рылажьэ нэхъыжьуи, иужькIэ щIэныгъэ­лI­уи Iутащ.
Ерджынокъуэр езым хуэдэхэм къахэ­зыгъэщым ущIэупщIэмэ, ар медици­нэмрэ физикэмрэ зэзыгъэуIуу, цIыху куэ­дым яхуэщхьэпа Iэмэпсымэхэр къэ­зыгупсыса щIэныгъэлI закъуэтIакъуэ­хэм язщ. Медицинэми ерыскъы про­мыш­ленностми мыхьэнэшхуэ щиIэщ къагъэсэбэп хьэпшыпхэм я пщтырагъыр гъэлъэхъшэным, иужькIэ а щы­ты­кIэм иту уелэжьын Iэмал уиIэн пап­щIэ. Абы зэреджэр «криоген (зыгъэуп­щIыIу) Iэмэпсымэщ». А лъэныкъуэмкIэ Ер­джы­нокъуэ Хьэсэнбий IэщIагъэлI къы­зэ­рымыкIуэ хъуауэ щытащ икIи и лэжьыгъэр цIыху бжыгъэшхуэм къахуэсэбэпащ. 
Илъэс къэс ар хэтт Мэзкуу щрагъэ­кIуэкI, криоген Iэмэпсымэхэм я гъэлъэгъуэныгъэм, цIыхухэм я къэухьым зригъэужьу, щIэуэ къежьахэр яригъэлъа­гъуу икIи къагуригъаIуэу. Дунейм ­къыщежьэ псоми кIэлъыплъу, дэ­­Iэпы­къуэгъу хуэныкъуэм зыщIигъакъуэ зэ­пыту щытащ Хьэсэнбий. Езыр егъэ­леяуэ цIыху декIуэкIыгъуафIэт, напэм-рэ акъылымрэ япэ зэрыригъэщыр нэ­рылъагъуу. И сабииплIым щIэныгъэ хъарзынэ ябгъэдилъхьэри, дэтхэнэ зы­ри гъуэгу тригъэуващ. Адыгэ лъэп­къым зи цIэ хуабжьу щыжаIыпхъэ цIыхухэм      я щапхъэу щыта Ерджынокъуэ Хьэсэнбий и ехъулIэныгъэхэм гулъытэ нэхъыбэ яхуэфащэу къызолъытэ. 
- Хьэсэнбий зэрезгъэджа физикэмрэ математикэмрэ иужькIэ IэщIагъэ ищIыжащ, - игу къегъэкIыж Ерджынокъуэм и егъэджакIуэу икIи и класс унафэщIу щыта, иджы Кэнжэ къуажэм дэт мэжджытым и Iимам Болий Мустэфар. - Ар щIэныгъэм хуэпабгъэ сабий губзыгъэ къудейтэкъым, атIэ хабзэрэ нэмысрэ зэрыхэлъыр, зэрыцIыху хьэлэлыр, и псэр зэрыкъабзэр зыхэплъагъуэт.  Балигъ хъуа иужькIэ абыхэм щыхьэт те-      хъуэ псапэ Iуэхугъуэ куэд илэжьащ. Хьэсэнбий куэдым фIыуэ ялъагъурт икIи дунейм щехыжам си Iыхьлы гъу-   нэгъу дыдэ сфIэкIуэдам хуэдэу зы­хэсщIащ, Ахърэт нэхур увыIэпIэ Алы­хьым хуищI! 
Болий Мустэфар и псалъэхэм дыщIыгъужыпхъэщ Котляров Виктор Хьэсэнбий теухуа и гукъэкIыж­хэри. ТхакIуэм абы хуигъэфэщащ «АдыгэлI нэсым теухуауэ» тхыгъэр: «ЦIыху гу къабзэ, щып­къэ, и республикэм псэкIэ пыщIа, зи Iэ­щIагъэм нэгъэсауэ хэзыщIыкI, адыгэ лъэпкъым и тхыдэр фIыуэ зыщIэ Ерджынокъуэ Хьэ­сэнбийрэ абы и щхьэгъусэ Ксениерэ зы Iуэху къагъанэ къы­щIэкIынтэкъым я жэрдэм ирамы­хьэ­лIэу. Хэти я гум ехуэ­былIэу, мылъкукIи пса­лъэкIи хуэны­къуэм зыщIагъакъуэу ап­хуэдэт. «Криотек» IуэхущIапIэр Мэзкуу къыщызэригъэпэщри, Урысейм крио­терапие Iэ­малым зыщригъэубгъуа­уэ щытащ Ер­­джынокъуэм. «Криотек»-р нобэ къэ­рал щIыбым къыщацIыху, уеб­лэмэ санкцэ ткIийхэм я зэманым и пщIэр фIэ­­мыкIуэдауэ». 
Котляровым жиIэжахэм къыхощыж Мэзкуу къыщаIэт щэнхабзэ Iуэхухэм Ерджынокъуэмрэ абы и щхьэгъусэмрэ жыджэру зэрыхэтар. Апхуэдэхэм язт ди республикэм ираша къыдэкIыгъуэхэр щагъэлъэгъуа тхылъ жармыкIэу Кот­ляровхэ я тедзапIэр зыхэтар. «Тхылъ зыбгъупщI къащэхури, зэщхьэгъусэхэм ди тхылъ тедзапIэм теухуауэ псалъэ ­гуапэхэр къыджаIат, - игу къегъэкIыж Котляровым, - щIэуэ къыдэкI лэжьыгъэ­хэм гулъытэншэу зэрахущымытыр абдежым къыщызгурыIуат». 
Виктор итхыжащ Ерджынокъуэ зэщ­хьэгъусэхэм я гъусэу Кэнжэ и Iэгъуэб­ла­гъэм къызэрыщакIухьар, адыгэхэм я па­сэрей щIэину къалъытэ «Кэнжэ унэм», иужькIэ - Джэдмышх псыкъелъэм зэрыщыIар. 
ГукъэкIыж дахэхэр Ерджынокъуэм теу­хуауэ утыку кърихьащ щIэныгъэлIым и къуажэгъу Балэ Людмили: «ГъащIэр иригъэфIэкIуэным щIэхъуэпсу псэ­уащ Хьэсэнбий. Лъэ­ныкъуэ куэдым хуэзэчиифIэрэ IэщIагъэлI нэсу, къы­дэкIуэтей щIэблэм я дежкIэ щапхъэш­хуэу щыта цIыхуфIт ар. Еджэнми, спортми, туризмэми хэлъэт хуиIэу апхуэдэт.
Людмилэ убгъуауэ топсэлъыхь щIэ­ныгъэлIым и къэхутэныгъэхэм щхьэ­пагъыу къыздахьам: «Ерджынокъуэр «изобретатель» жыхуаIэ IэщIагъэлI къы­зэрымыкIуэхэм я щапхъэт, цIыхухэм яхуэщхьэпэ Iэмэпсымэ куэд къигупсысауэ, хамэ къэралхэм щIэупщIэ щаIэу. И хьэлкIэ къапщтэмэ, Хьэсэн­бий «цIыху нэху» зыхужаIэм хуэдэт. ЩIэныгъэлI лэжьыгъэм псэкIэ зэретамрэ и хьэлэлагъымрэ, псапэ щIэнкIэ зэремышымрэ я лъабжьэт Хьэсэнбий иухуа унагъуэр. Къэбэрдей-Балъкъэ­рым икIа студентхэр егъэджэнми, ­республикэ щекIуэкI лъэпкъ Iуэхухэм мылъкукIэ зыщIэгъэкъуэнми, ди хъу­гъуэфIыгъуэхэм я пщIэр Iэтынми и Iы-хьэ химылъхьэу къанэртэкъым, и гум- рэ и псэмрэ къабгъэдэкI гуапагъым а псор нэхъри нэхъ гурыхь ищIырт». 
ГукъэкIыж псоми гуфIэгъуэри гуауэ-ри щызэрыIыгъщ. ГухэщIщ ныбжьэ­гъуфI, цIыхуфI пфIэкIуэдыну, ауэ кIэ зиIэ гъащIэр кIэ зимыIэ псапэкIэ щыгъэнщIам деж, дунейм ехыжахэм ­хужаIэ хабзэ «здэкIуам Тхьэм щигъэтынш» псалъэхэм я мыхьэнэр нэгъуэщI зыгуэру къыбгуроIуэ. Дунейм емыхыжын къытехьакъым. Ауэ IуэхуфIкIэ гъэнщIа гъащIэ къызэбнэкIауэ а гъуэгум утехьэным и мыхьэнэр мащIэ къыщIэкIынкъым, псом хуэмыдэу ар щапхъэ зыхуэхъунухэр уи ужь итмэ. 
ЧЭРИМ  Марианнэ.