И лъэужьыр кIуэдакъым

Зи IуэхущIафэкIэ, цIыху де­кIуэкIыкIэкIэ, IэнатIэ зехьэ­кIэкIэ зыхэтхэм къахэщу псэуар зэи ящыгъупщэркъым. Зи гугъу фхуэтщIыну бзылъхугъэм гъащIэ купщIафIэ къикIуащ, лъэужь дахэ дунейм къытринащ, нобэми яIуэтэж Iэужь къызэринэкIащ. Псэужамэ, и ныбжьыр илъэс 90 ири­къунут Ерчэн ФатIимэ Хьэбыж и ­пхъум. Ар 1935 гъэм мэкъуауэгъуэм и 20-м Къардэнхэ я уна­гъуэм къыщалъхуащ. Налшык къалэ дэт 9-нэ курыт еджапIэр 1954 гъэм къиуха нэужь, Москва ЕрыскъыхэкIхэмкIэ технологие институтым щIэтIысхьащ икIи ехъулIэныгъэфIхэр иIэу къиухащ 1959 гъэм, дипломыр къратыжа нэужь, Налшык къалэм дэт IэфIыкIэ фабрикэм лэжьа­кIуэ къагъэкIуэжащ. 

Къыхуагъуэта IэнатIэм щыгуфIыкIыу къигъэзэжащ ФатIимэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а фабрикэм и анэ Шэфизэтрэ и шыпхъу Равидэрэ щылажьэрт. Равидэ 1967 гъэм IэфIыкIэ фабрикэм и профсоюз комитетым и унафэщIу щытащ. 
- Хуабжьу сыщыгуфIыкIат Налшык сыкъызэрагъэкIуэжам, - игу къигъэкIыжырт ФатIимэ. - Ди унагъуэр хуабжьу зэрыIыгът, зэгурыIуэрэ зэрылъытэрэ зэрылъти, зыкъысщIагъакъуэу апхуэдэт. Псом ди дежкIи куэд и уасэт, фабрикэм сызэрагъэкIуар. Къэбгъэлъагъуэмэ, сэри си шыпхъу Равиди дыкъыщыхъуар арауэ жыпIэ хъунущ. Ерыскъы къы­щIэзыгъэкI унагъуэщ дыкъыщалъхуар.
ФатIимэ щхьэгъусэ хуэхъуа Ерчэн Алии Нарткъалэ дэт шагъыр заводым щылажьэрт, иужькIэ, и къуэ Заури «Комсомольский» сов­хозым и консерв заводым и унафэщIу лэжьащ. Ипхъу Заремэ къыхихар нэгъуэщI лъагъуэщ - ар сабий гъэсапIэм и унафэщIщ. 
ФатIимэ и гъащIэ псор триу­хуащ зригъэгъуэта щIэныгъэмрэ къыхиха IэщIагъэмрэ. Гурэ псэкIэ пэрытащ унагъуэкIэ дэзыхьэх Iуэхум. Ирис-кIэнфет цехым ­химикыу лэжьэн щыщIидзэри, 1961 гъэм щэкIуэгъуэм и 27 пщIондэ а къулыкъум пэрытащ. ИтIанэ щылажьэ цехым и уна­фэщIу ягъэуващ, иужькIэ пастильно-мармелад цехым и уна­фэщIым и къуэдзэ ящIри, мазэ нэхъ дэмыкIауэ, унафэщI къулыкъур пщэрылъ къыщащI. 
И лэжьыгъэ нэхъыщхьэм къыдэкIуэу, цIыху хэтыкIэ, Iуэху зехьэкIэ зыщIэ бзылъхугъэ щIалэм сыт хуэдэ къалэнри зыхуей хуэзэу зэфIигъэкIырт. 1951 - 1964 гъэхэм комсомолым жы­­джэру хэтащ ФатIимэ. 1964 гъэм ­КПСС-м и кандидат ящI. ПщIэ зиIэ коммунистхэу Суховеевэ Нинэ, Щелгунов Виктор, Клишинэ Анастасие сымэ я псалъэкIэ, 1965 гъэм КПСС-м хагъэ­хьэ. Цехым и унафэщI бзылъхугъэр зы махуэ зыгъэпсэхупIэ имыIэу и Iэзагъым зэрыхигъэ­хъуэным иужь итт, IэнатIэр нэхъ лъэщыж зэрищIыным тела­жьэрт. Къыхэгъэщыпхъэщ: 1964 гъэм и кIэухым «Бригадэ нэхъыфI» цIэ лъапIэр зыхуагъэфэщахэм яхэтащ Ерчэныр. Апхуэдэ дыдэуи, а зэманым нэхъ ягъэ­лъапIэу щыта «Коммунист лэ­жьэкIэм и бригадэ» цIэри зи ­гугъу тщIы бзылъхугъэр зи унафэщI мармелад цехым къыхуагъэфэщауэ щытащ. 
Зигури зи псэри лэжьыгъэм етауэ пэрыт бзылъхугъэ гуа­щIафIэм и IэщIагъэм щIэ куэд хилъхьэрт, нэхъри зэрыригъэ­фIэкIуэным, зэрызригъэу­жьы­ным и къару псори ирихьэлIэрт. Абы щыхьэт тохъуэ 1968 гъэм ­фокIадэм и 30-м фабрикэм къы­щIигъэкIа IэфIыкIэ лIэужьы­гъуэщIэхэр къэгупсысыным зи гуащIэ хэлъхэр щагъэлъапIэм ФатIимэ и цIэр псом япэ къы­зэрыраIуар. ФатIимэщ зи фIыгъэр мармелад цехым теплъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зиIэ IэфIы­кIэ къыщIигъэкIын зэрыщIидзари. Мызэ-мытIэу щытхъу, ахъшэ саугъэтхэр къыхуагъэфэщащ ­къалэным щIригъэгъуу зэрыла­жьэм папщIэ. Апхуэдэ зыху­зэфIэкIынур зи IэщIагъэр фIыуэ зылъагъу, жэуаплыныгъэ ин хэлъу зи IэнатIэм пэрыт цIыхурщ. Апхуэдэт зи къаруилъыгъуэу, псэемыблэжу зи лэжьыгъэм пэрыт Ерчэн ФатIимэ. 
1970 гъэм мэлыжьыхьым и ­10-м КПСС-м и област комитетым и бюром и зи чэзу зэIущIэм Ерчэныр Налшык IэфIыкIэ фабрикэм и унафэщIу щыхахащ. Илъэс 25-кIэ абы зыхуей хуэзэу зэрихьащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и IуэхущIапIэ нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщ зыр. Зэманыр гугъуми, абы хэкIыпIэхэр къи­гъуэтыфырт, щIэ гуэрхэр сытым дежи и лэжьыгъэм хилъхьэрт, ехъулIэныгъэхэр зыIэригъэхьэрт. Дапщэщи и нэIэ щIэтт къыщIигъэкI ерыскъыхэкIым и IэфIагъымрэ фIагъымрэ зэрыригъэфIэкIуэныр, и лэжьакIуэхэм гулъытэ яхуэщIыныр, абыхэм я Iэзагъым хэгъэхъуэныр, нэхъы­фIу лажьэм и пщIэр Iэтыныр, гъэгушхуэныр, фабрикэм шынагъуэншагъэр къыщызэгъэпэ­щыныр, нэгъуэщIхэри. Абы лэ­жьыгъэр зэи къызэтригъэувыIэртэкъым, зыпэрыт Iуэхур иригъэфIэкIуэн папщIэ команди-
­ров­кэ­хэм кIуэрт, зэхьэзэхуэхэм хэтт, щIэуэ къыщIигъэкIа IэфIы­кIэр цIыхухэм щаригъэлъагъу зэхыхьэхэр къызэригъэпэщырт, апхуэдэуи парт, комсомол, профсоюз зэгухьэныгъэм ирагъэ­-кIуэкI жылагъуэ Iуэхухэм жы­джэру и гуащIэ хилъхьэрт. 
Налшык дэт IэфIыкIэ фабрикэм зиужьын, ефIэкIуэн папщIэ мыхьэнэшхуэ иIащ Ерчэн ФатIимэ Москва Ерыскъы промышленностымкIэ щIэныгъэ-къэхута­-кIуэ институтым зэрыдэлэжьам. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, СССР-м щыяпэу, цIыхухэм я узыншагъэмкIэ сэбэп пектиныр къэгъэ­сэ­бэ­пын, шхыныгъуэм хэлъхьэн щIэ­зыдзар республикэм и IэфIыкIэ фабрикэращ.
УнафэщI ахъырзэманыр жылагъуэ, къэрал Iуэхухэми хэтт, и щIэныгъэр, акъылыр, гуащIэр щалъхуа лъахэм къыхуигъэсэбэпу. Ар куэдрэ ягъэкIуащ къалэ, район парт конференцхэм, КПСС-м и Налшык къалэ комитетым хэтащ. 1970 гъэм щыщIэдзауэ 1995 гъэ пщIондэ Депутат совету зэхашам хэтащ. 1975 гъэм ар Промышленнэ хэхакIуэ округ №33-м къыбгъэдэкIыу депутату хагъэхьэ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм. А къулыкъум пэры­тыхуи ди республикэм къыхуэ­щхьэпэн Iуэхугъуэ куэд зэфIигъэкIащ ФатIимэ. 
Зи зэманри къарури Iуэхум тезыгъэкIуадэу къулыкъум пэрыт цIыхум и пщIэр инщ псэуху. Ауэ дунейм ехыжа нэужьи, ящы­гъупщэркъым. ФатIимэ и цIэр тхыдэм къыхэнауэ жыпIэ хъунущ, абы илэжьа IуэхуфIхэр къэралми республикэми гулъытэншэ зэ­рыщымыхъуам тепщIыхьмэ. Къэ­бэрдей-Балъкъэр Республикэм и ерыскъыпхъэ промышленностым хуищIа хэлъ­хьэныгъэм папщIэ Ерчэн ФатIимэ Прави­тельствэм и ЩIыхь тхылъ, дамыгъэ куэд къыхуагъэфэщащ. 1985 гъэм мэкъуауэгъуэм и 18-м КПСС-м и обкомым и бюром и унафэкIэ, «РСФСР-м и ерыскъыпхъэ IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащыну хуэфащэу къагъэлъэ­гъуащ. ИкIи илъэс куэдкIэ хьэлэлу зэрылэжьам, ерыскъыпхъэ про­мышленностым зэрызригъэу­жьам, жылагъуэ Iуэхухэм жы­джэру зэрыхэтым папщIэ абы къыхуагъэфэщащ къэралым а и цIэ лъапIэр. 
1986 гъэм партым и област комитетым игъэхьэзыращ СССР-м и орден, медаль зыхуэфащэ цIыхухэм я цIэ-унэцIэхэр. Ап­хуэдэу ди республикэм ис цIыху 401-м яхэхуащ Ерчэныр икIи «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденыр зратыну къагъэлъэгъуа цIыхуи­плIым ящыщ зы хъури, 1986 гъэм ар къыхуагъэфэщауэ щытащ. 
Псоми зэращIэщи, 90 гъэхэм я пэщIэдзэр тхыдэм къыхэнащ ­Совет лъэхъэнэр щылъэлъэжа зэману. А Iуэху иныр Къэбэрдей-Балъкъэрым и экономикэми зыхищIащ. ЦIыхубэм я гуащIэдэкI лэжьыгъэм тещIыхьа экономикэм и лъэр зэрыщIэхуар зэран зыхуэхъуахэм ящыщщ Налшык IэфIыкIэ фабрикэри. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, 1993 гъэм фабрикэм IэфIыкIэ зэмылIэу­жьыгъуэу тонн 8720-рэ къыщIигъэкIащ, 1994 гъэм ар зэры­хъужыр тонн 5832-рэт, нэгъуэщIу жыпIэмэ, къыщIагъэкIым и ныкъуэр зэуэ кIэрыхуащ. Ауэ зэгуэрым фабрикэм IэфIыкIэ тонн мин 33-рэ къыщIигъэкIыфуи щытат. 1995 гъэм фабрикэм и технологие къарум и процент 20,7-рат къагъэсэбэпыфыр. Языныкъуэ IэфIыкIэу (ирис, мармелад, драже) къыщIагъэкIыу щытам и проценти 4-9-рат къэнэжар. 
1990 гъэм фабрикэм цIыху 1300-рэ щылэжьащ, абыхэм ящыщу 400-р лэжьыгъэм и ветерант, 180-р орденхэмрэ медалхэмрэ зы­хуагъэфэщат. Ди фаб­рикэм Iэ­фIыкIэхэр ярищэрт Кавказ Ищхъэрэм хиубыдэ республикэхэм, Оренбург, Саратов, Омск, Калинин, Астрэхъан, Пензэ, Тюмень областхэм, Алтай крайм, Башкирием, Къалмыкъым. Къэралым къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэхэм, къыщIагъэ­кIыр зэрагъэмэщIам, цIыхухэр зэрыIуагъэкIам, экономикэ зэ­хущытыкIэм зэрызихъуэжам, политикэ кризисым, нэ­гъуэщI Iуэхугъуэ куэдым къахэкIыу фабрикэм и лъэр щIэхуащ. Уеблэмэ, Ерчэн ФатIимэ къыIукIа нэужь, IуэхущIапIэр зыкъомрэ лэжьакъым. 
Илъэс 25-м къриубыдэу бзылъхугъэ акъылыфIэм и гуа­щIэ зыхилъхьа, махуэ къэс иригъэфIакIуэу лъагапIэм хуиша фабрикэр зэрыхэкIуэдэжыр и ­нэгу щIэкIащ. А лъэхъэнэм ­ФатIимэ къыIахауэ щыта ин­тервьюм мыпхуэдэ упщIэ щратат: «Уи гъащIэ гъуэгуанэр иджыри зэ къы­тебгъэзэжрэ къэпкIужауэ щы­тамэ, зэхъуэ­кIыныгъэ хэплъ­хьэнт?»
- Хьэуэ, - жиIат ФатIимэ. - Сыт хуэдиз гугъуехь хэмылъами, а ­гъащIэ гъуэгуанэ дыдэрат къыхэсхынур, зыкIи схуэхъуэжынутэкъым. Сэ си гъащIэмкIэ сыарэзыщ.
Апхуэдэу щIыжиIам щхьэусыгъуэ куэд иIэщ. Ар и къару емыблэжу и лэжьыгъэм зэ­рыпэрытам пщIэрэ щIыхьрэ къыхуихьат. Республикэм и мызакъуэу, къэрал псом цIэрыIуэ щыхъуащ Налшык IэфIыкIэ фабрикэмрэ абы и унафэщI ­Ерчэн ФатIимэрэ. Нобэ мыпсэ­ужми, и лъэужьыр кIуэдакъым. Езыр тцIыхуу щымытами, и хъыбар дахэхэр къэнащ, псалъэ ­гуапэ куэд ­хуагъэфэщащ. Мып­хуэдэ зы щапхъэ тхыгъэм хэтыну тфIэигъуэу къыдохь: «КъБР-м Мэкъумэш IэнатIэмрэ ерыскъыпхъэмкIэ и министерствэм фIыщIэ ин къыпхуещI уи лэжьыгъэм псэхьэлэлкIэ узэрыпэрытым, уи гъащIэм щыщу илъэс 36-рэ зытебгъэкIуэда Iуэхум, республикэм и про­мышленностыр зэфIэ­гъэувэ­ным, зегъэужьыным уи ­гуащIэ зэрыхэплъхьам щхьэкIэ, - къы­хуетх КъБР-м мэкъумэш IэнатIэмрэ ерыскъыпхъэмкIэ и министру лэжьа Къущхьэ Амырхъан. - Москва ЕрыскъыхэкIхэмкIэ технологие институт нэужьым, 1959 гъэм уи хэку цIыкIум къэбгъэзэжри, Налшык IэфIыкIэ фабрикэм инженер-химикыу къы­­щыщIэбдзэри, IуэхущIапIэм и унафэщI ухъуащ. А илъэсхэм уэ зыкъэбгъэлъэгъуащ къызэгъэ­пэщакIуэ нэсу, унафэщI губзыгъэу, къэрал лэжьакIуэ жыджэру. Фабрикэм и унафэщIу узэры­щыта илъэс 25-м лъабжьэ быдэ ебгъэгъуэтри, къыщIигъэкIми хэбгъэхъуащ. Техникэ и лъэны­къуэкIэ лъэщ пщIыри, къыщIигъэкIри ебгъэфIэкIуащ. Уэ пхузэ­фIэкIащ и зэIузэпэщагъкIэ фа­брикэр нэхъыфIхэм хебгъэбжэну, IэфIыкIэ лIэужьыгъуэхэм хэбгъэхъуэну. Абыхэм я фIыгъэкIэ ди фабрикэм увыпIэ ­хъарзынэ щиубыдащ Урысей Федерацэм. Нобэ фэ къыщIэвгъэкIхэр яфIэ­фIу щащэху ди республикэми зэрыкъэралуи. Гуапэ тщохъу IэщIагъэлI ныбжьы­щIэхэм гулъытэ зэрахуэфщIыр, лэжьыгъэм зэрыхуэвгъасэр. Ап­хуэдэ дыдэуи пщIэ яхувощI лэжьыгъэм и ветеранхэм. Сытым дежи уи нэIэ ятетщ унагъуэ хуэмыщIахэмрэ бынунагъуэ­ш­хуэхэмрэ. Фабрикэм и мылъкукIэ сабий гъэсапIэ евгъэщIащ, лэ­жьа­кIуэ­хэм медицинэ хуэIу­хуэ­щIэр пщIэншэу ягъуэт. 
Лэжьыгъэм узэрыпэрытым, зыхуэбгъэувыж къалэнхэр и кIэм нэсу зэрыбгъэзащIэм, абы ехъу­лIэныгъэхэр къызэрыпэкIуэм, уи лэжьакIуэхэр къызэрыпхуэ­а­рэзым пщIэшхуэ къыпхуахьащ, цIыхубэми фIыуэ укъалъэгъуащ. Апхуэдэуи жылагъуэ, парт лэ­жьыгъэм упэрыткIэрэ къалэм и псэукIэр егъэфIэкIуэным уи Iыхьэ хэплъхьащи, ар фIыщIэ мыкIуэ­дыжынщ».
 Апхуэдэ фIыщIэ, щытхъу псалъэ зэрыт тхылъу Ерчэным иIар къыпхуэлъытэнукъым. Ахэр щы­хьэт тохъуэ абы и гъащIэр купщIафIэу зэрыщытам.