Берлин нишэсат зауэ гъуэгуанэм

1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм цIыхубэм къахуихьауэ щыта насыпыншагъэхэмрэ бэлыхьхэмрэ къыпхуэ­мы­Iуэтэжыным хуэдизщ. Абыхэм ятеухуа хъы­бархэм дыщыщIэдэIукIэ, фильмхэм дыщеплъкIэ, тхылъхэм дыщеджэкIэ, дэ, а зауэшхуэр IуэрыIуэтэжу фIэкIа зы­мылъэгъуахэм, дигури ди псэри мэуз а лъэхъэнэм хиубыда, апхуэдиз щыщIэ­ныгъэрэ гугъуехьрэ зытелъа цIыхухэм папщIэ. «Пхуэмышэчын къыптрилъ­хьэркъым», - жыхуиIэращ псалъэжьым, итIани, а псори, дауи, хьэлъэ дыдэт, балигъхэми сабийхэми я дежкIэ. А псоми: нобэ дунейм щекIуэкI зэпэщIэувэны­гъэми блэкIа жыжьэм щыIа а зауэшхуэми - къытедгъазэурэ дытепсэлъы­хьы­жын хуейщ, къэралым къихъуэ щIэблэр фронтым Iутхэр дапщэщи зыпхыкI ­гугъуехьхэмрэ бэлыхьхэмрэ щыгъуазэу щытын папщIэ, мамырыгъэ лъапIэр я ­гъащIэкIэ, я псэкIэ, ялъкIэ къытхуэ­зыхьа лIыхъужьхэм я цIэхэр ящIэн щхьэкIэ. Си тхыгъэр зытеухуар апхуэдэ совет зауэлIхэм ящыщ Къардэн Хьэзиз Мурат и къуэрщ (1923 - 1987).

Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям щыгъуэ си адэ къуэш нэхъыжь Хьэзиз илъэс 18 ирикъуа къудейт. Ар я бын пажэт Щхьэлыкъуэ къуажэм дэс Къардэн зэщхьэгъу­сэхэу Муратрэ Лицэрэ. 1923 гъэм къалъхуа Хьэзиз къыкIэлъыкIуэу унагъуэм къи­-хъуат Сурэтхъан (Цацэ) цIэ дахэр зиIэ хъыджэбз закъуэр, иужькIэ къахэхъуат щIалэ нэхъыщIэхэу Къанщобийрэ Тамбийрэ. Зэщхьэгъусэхэр псэурт властыщIэм декIуу, зэгурыIуэрэ зэдэIуэжрэ, пщIэрэ нэмысрэ яку дэлърэ я бынхэм хуаIэ ­хъуэпсапIэхэр нахуапIэ зэращIыным хущIэ­къуу. Сабийхэри къэхъурт жыIэщIэу, щIэныгъэм хуэпабгъэу, курыт школыр фIы дыдэу 1941 гъэм и гъэмахуэм къэ­зыуха Хьэзиз я щапхъэу. Юрист IэщIагъэ зэзыгъэгъуэтыну щIэхъуэпс а щIалэщIэм и мурадт еджэным адэкIи пищэу и гуращэхэм ялъэIэсыну…
Совет цIыхубэм ящыщ зы унагъуэ за­къуэм илъ щытыкIэт зи гугъу сщIыр. Апхуэдэут нэхъыбэр зэрырихьэлIар 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22-м - ди къэрал иным а лъэхъэнэм щыпсэуа дэтхэнэми ­гуауэшхуэ къахуэзыхьа а махуэм. Щхьэлыкъуэдэсхэри арат. Зауэмрэ зэрыхьзэ­риймрэ я пIалъэ зыщIэ нэхъыжьхэр иригузасэрт къэхъуа бэлыхьым. Хэкупсэу, цIыху пэжу жылэм дэсхэм я щапхъэ комсомолец щIалэхэр фронтым Iухьэу бийм пэ­щIэувэну илъэдэкъэщыкIырт. Абыхэм ящыщт Хьэзизи. Зауэр къызэрыхъейуэ ар и ныбжьэгъу гуп и гъусэу военкоматым мызэ-мытIэу кIуат, фронтым Iухьэну зэ­рыхуеймкIэ лъэIу тхылъи щIилъхьат. Гъэмахуэм къриубыдэу зауэм дашахэм яхэ­хуакъым Хьэзиз. «Уэри уи чэзур къэсынщ, щIалэфI!» - къыжраIэурэ къыIуагъэ­кIы­жырт абы, и Iуэхур зыIутым щIэупщIэну военкоматым кIуэхукIэ. А чэзури жы­жьэжтэкъым. 
СССР-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и къэ­рал комитетым 1941 гъэм и щэкIуэгъуэм къыдигъэкIа указым ипкъ иткIэ, лъэпкъ щIы­налъэхэм къыщызэрагъэпэщын хуейт дзэ частхэмрэ зэгухьэныгъэхэмрэ. Абы и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр Дзэ Плъыжьым зауэлIхэр зэрахуримыкъурт, апхуэдэуи Iуэхум халъытащ лъэпкъ щIыналъэхэм ящыщу фронтым ираджэ зауэлI куэдым урысыбзэр зэрамыщIэр, абы къыхэкIыуи нэхъ гугъу хъурт ахэр зэуэным хуэбгъэсэну. А псори и лъабжьэу Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м, адрей лъэпкъ щIыналъэ куэдми хуэдэу, къыщызэрагъэпэщауэ щытащ 115-нэ шу дивизэр. Абы къащ­тэрт илъэс 35 - 40 нэхърэ нэхъыбэ зи мыныбжь цIыхухъухэр. А шууей дивизэм хэхуауэ щытащ Хьэзизи.
Фронтым и хабзэхэм хэзымыщIыкI сэ­лэт щIалэхэр зауэ хуэIухуэщIэхэм хуагъэсащ мазэ зыбжанэкIэ. Сержантхэр щагъэхьэзыр школыр къиухри, Хьэзиз ягъэ­кIуащ 115-нэ шууей дивизэм и 104-нэ шу ­топгъауэ дивизионым. 
- Ди дивизэр зэуэным хуэщIа хъуауэ къыщалъытар 1942 гъэм и мэлыжьыхь мазэм и кIэухыращ. ЗэрыжаIэмкIэ, абы и ныкъуэр зэуэным хуагъэхьэзыракIэ зауэлIт, адрейхэр сэ схуэдэ щIалэщIэ защIэт. «Налево», «направо» урыс псалъэ­хэр зымыщIэ куэд къытхэтти, абыхэм я ­дамэхэм зым мэкъу, адрейм хьэуазэ трапхэрти, «мэкъумкIэ», «хьэуазэмкIэ» жа­Iэу­рэ ягъасэрт. ЩIыпIэхэм апхуэдэурэ ­дыщагъэса нэужь, дивизэр зэрыщыту Налшык дыщызэхуашэсащ, абыи иджы-ри дыщагъэсэжащ. Накъыгъэм и 1-м къалащхьэм щекIуэкIа махуэшхуэ пэкIум дыхэтауэ щытащ, - игу къигъэкIыжырт си адэ къуэшым, и зауэ гъуэгуанэм щы­теп­сэлъыхьыж зэзэмызэм деж. - ПэкIум дикIри, занщIэу гъущI гъуэгу станцым дашат. АдэкIэ къытпэплъэр фронтырт. 
Зэщхьэгъусэхэу Муратрэ Лицэрэ ар щрагъэжьащ гъущI гъуэгу станцым деж. Зи быныр зэуапIэм Iузыгъэхьэ адэ-анэм фIы ягу щыщIэнт? Гузавэрт Хьэзиз зыгуэр къыщыщIынкIэ, апхуэдэу гушхуэрт Сталинград къэзыщтэну къеIэ бийм пэ­щIэувэну дзэхэм ящыщ 115-нэ шу дивизэ цIэрыIуэм, зэрыкъуажэу, зэрыщIыналъэу ягъэхьэзыра зауэлI гупым, зэ­рыхэхуам щхьэкIэ. Лицэ къытекIуэрт бы­ным щхьэ­-кIэ зэрыгузасэри, и нэпсыр гъущыртэкъым, Мурат зиIыгът, лIы и хьэлу. 
Апхуэдэу зауэм Iухьащ илъэс 19 фIэкIа зи мыныбжь Къардэн Хьэзиз. Ар зыхэта дивизэм, полковник Скороход Антон зи ­пашэм, и къалэн нэхъыщхьэт ди къэралым и ипщэрабгъу щIыналъэм щыIэ транспорт, промышленность центр нэхъ ин Сталинградрэ щIыдагъэкIэ, нэгъуэщI щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэкIэ къулей Кавказ Ищхъэрэмрэ зыIэригъэхьэну къебгъэрыкIуэ бийм пэщIэувэну. 1942 гъэм и накъыгъэ - фокIадэ мазэхэм къриубыдэу Хьэзиз щызэуащ Тэнрэ Индылрэ я зэ­-хуаку дэлъ щIыпIэхэм. Ар хэтащ Тэн Iус Ростов и Iэшэлъашэхэм щыс Большая Мартыновкэ, Малая Мартыновкэ, Но­во-Николаевскэ, Цимлянскэ жылэхэм. Ап­хуэдэ зауэ гуащIэхэм хэту япэ уIэгъэ хьэлъэр къытехуауэ щытащ абы. Абы и лъэужьу Хьэзиз и бгъэгу сэмэгумкIэ хуэ­-зэу сэшхуэм къытридзауэ щыта уIэгъэм и фэбжьышхуэ телът. А Iуэхугъуэм теухуауэ дэ, сабийхэр, дызыщыгъуазэр куэд хъуртэкъым. УIэгъэ хьэлъэ хъуауэ зызымы­щIэжу, ауэ и псэр Iуту ди адэ къуэшыр зауэ губгъуэм къинауэ илът. Жэщ хъууэ зэхэуэр увыIа нэужь, уIэгъэхэмрэ яукIахэмрэ къы­зэщIакъуэжыну зауэр щекIуэкIа щIы­пIэм ихьахэм ящыщ зы урыс медсестра цIыкIу гуэрым километр бжыгъэ куэдкIэ къи­лъэфри, укIыпIэм кърихат Хьэзиз. Иужь-кIэ уIэгъэщым куэдрэ щIэлъащ, операцэ хьэлъи ящIат. И лъэм иIыгъ хъужа нэужь, Хьэзиз аргуэру Iухьэжащ зауэлI зыхуримыкъу фронт ткIийм икIи лIыгъэрэ ха-­хуагъэрэ къигъэлъагъуэу бийм пэщIэ-тащ. 
ТIасхъэщIэх дивизионым хэтуи зэуащ ар адэкIэ. Апхуэдэ «зекIуэхэм» ящыщ зым щыIэу, пщэрылъ къыщащIари игъэзэ­щIауэ бийм и хэщIапIэм къипщыж пэтрэ, абы гу къылъатэри, автоматышэр къыт­раунэщIат, и лъакъуэ лъэныкъуэр уIэгъэ хьэлъэ ящIу. Ари фэбжь хуэхъури, къы­хуэна и гъащIэр щIакъуэ башыр ­иIыгъыу ирихьэкIащ Хьэзиз. Апхуэдэу ­хъуами, псэзэпылъхьэпIэм иту Къардэным къихьэса хъыбархэм мыхьэнэш-хуэ яIэу къы­щIэкIат штабым и дежкIэ. Абы щыгъуэ си адэ къуэшым къыхуа­гъэфэщауэ щытащ Хэку зауэ орденым и I-нэ нагъыщэр. 
УIэгъэщым зыщигъэхъужа нэужь, Хьэ­зиз зауэ IэнатIэм аргуэру Iухьэжащ. 115-нэ шу дивизэр Сталинград фронтым хагъэхьэжати, абы и 91-нэ фочауэ полкым хэхуащ ар. Абы хэту Хьэзиз щызэуащ ­Курск, Орёл, Сталинград деж щекIуэкIа зауэ гуащIэхэм. ИужькIэ 4-нэ шу корпу­сым хэту Хьэзиз зауэ гъуэгуанэм пищащ икIи Берлин нэсащ. 
ТекIуэныгъэм и махуэм ар ирихьэлIащ ещанэрейуэ уIэгъэщым щIэлъу. Хэку зауэшхуэр ди текIуэныгъэкIэ иухыу мазихи дэкIыжа нэужьщ Хьэзиз унэм къы­щы­кIуэжыфар. Абы и бгъэгум щылыдырт ­Хэку зауэ орденым и I-нэ нагъыщэр, «Хахуагъэм папщIэ», «Сталинград зэрахъумам папщIэ», «Германием дызэрыте­кIуам папщIэ», абыхэм хуэдэ дамыгъэ ­лъапIэхэри. Къыхуагъэфэщат Сталиным и Iэр зыщIэлъ щытхъу тхылъ, нэгъуэщI­хэри. Мамыр гъащIэр зэтеувэжа нэужь, си адэ къуэшыр юрист IэщIагъэм щыхуе­джащ Саратов дэт къэрал юридическэ институтым (иджы академиещ), цIыхубэ судым илъэс куэдкIэ щылэжьащ. 
Хьэзиз унагъуэ иIащ. Абы щхьэгъусэ хуэхъуат Ислъэмей къуажэм щыщ бзылъхугъэ дахэ дыдэ Улэ (ар Iэпщэхэ япхъут). Езыхэм япкъ къикIауэ бын Алы­хьым къызыщIимыгъэува зэщхьэгъу­сэ­хэм ди нанэ и унафэкIэ сабиитI дратауэ щытащ: къуищрэ зыпхъурэ зиIэ си адэ ­къуэш курыт Къанщобийрэ абы и щхьэ­гъусэ Хужьрэ (ар Хьэщыкъуейхэ япхъущ) яйуэ щIалэ курыт Арсенрэ пхъуищрэ зы къуэрэ зэдэзыгъуэта си адэ Тамбийрэ си анэ КIунэрэ (ар Науржанхэ япхъут) я бынхэм ящыщу сэрэ. Арсен бын яхуэхъури ябгъэдэсащ, унагъуи хъужри, щIэбли къы­щIэуващ. Сэ зигу сыпымыкI си дэлъху ­закъуэ Владимир сыкъидыгъуж зэпыту-рэ си адэ къуэшым я деж сыщигъэIэртэ­къыми, икIэм-икIэжым ди унэ сыкъи­нэжыну нанэ унафэ ищIащ. Иджыпсту хуэдэу сощIэж: си дэлъхум зыми ямылъагъуу хадэ кIуэцIкIэ сыкъихьыжырти, Iуэхур хэIущIыIу зэрыхъуу нанэ накIуэрт, псоми бзаджэ яжриIэрти, си Iэр быдэу икъузу иIыгъыу аргуэру Хьэзизрэ Улэрэ сакъыхуи­шэжырт. Сэри сфIэхьэлэмэту сыхэтт си хъуреягъым иращIэкI зэрызехьэм…
ТекIуэныгъэм и махуэхэм деж Хьэзизхэ дыщызэхуэсырт дадэрэ нанэрэ къате­хъукIа псори. Я бын пажэм и зауэ гъуэ­гуанэ хьэлъэм теухуа хъыбархэр щаIуэтэжкIэ, ди анэшхуэр дапщэщи пыхьэрт, ар зыпхыкIа гугъуехьхэмрэ бэлыхьхэмрэ псэкIэ зыхищIэу. Апхуэдэуи сыт щыгъуи фIыщIэ ин хуищIырт Хьэзиз ажалым ­къезыгъэла Алыхьым. Абы къыкIэлъы­кIуэу зауэ губгъуэм къизылъэфыжауэ щыта урыс медсестра мыцIыху цIыкIум ехъуэ­хъурт, абы нэхърэ нэхъ гугъуехь ­игъащIэ псокIэ имылъагъуу куэдрэ псэуну. Те­кIуэныгъэр илъэс 40 щрикъум ­щы­гъуэ Хьэзиз къратауэ щытащ автомашинэ псынщIэ. 
1987 гъэм и гъэмахуэм, илъэс 64-рэ ирикъуа къудейуэ, зэуэзэпсэу дунейм ехыжауэ щытащ си адэ къуэшыр. А хэщIыныгъэр хуабжьу къызэхьэлъэкIауэ щытащ… 
Дадэрэ нанэрэ я щIэблэр ноби дызэ­рыгушхуэ Къардэн Хьэзиз Мурат и къуэми зи дунейр зыхъуэжа адрей ди Iыхьлы-­лыджанэ псоми я ахърэтыр нэху хъуауэ Тхьэм къыщIигъэкI. Си адэ къуэшым и псэр Тхьэм щигъэгуфIыкI и цIэ фIыкIэ ­къитIуэу дигу къызэрыкIыжам…