Хамэ къэралхэм щыхэхэс ди лъэпкъэгъухэм къахэкIащ зи гъащIэр литературэм, гъуазджэм, щэнхабзэм, тхыдэм тезухуа куэд. Абыхэм ящыщу нэхъ цIэрыIуэхэм я гугъу щещI тхакIуэ, публицист, журналист цIэрыIуэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и тхылъым. Зи гугъу тщIы цIыху зэчиифIэхэм ящыщщ тхакIуэ социолог Мэзхьэр Исмэхьил, ар иджырей мысыр киноактер цIэрыIуэ Мэз¬хьэр Ахьмэд и адэщ. Студенту щыщыта зэманым, I908 гъэм щыщIэдзауэ абы къыдигъэкIырт «Аш-Шааб» газетыр. Илъэсибгъу дэкIа нэужь Мэзхьэрыр «Ал-Усур» журналым и редактор нэхъыщхьэ мэхъу. ТхакIуэ щIалэм и дуней еплъыкIэр зэфIэуващ Дарвинрэ Сарруф Екъубрэ (I852 - I927) я щIэныгъэр и гъуазэу. Сар¬руф ливан тхакIуэщ, Каир щыпсэуащ, «Аль-МукътэтIэф» журналым и тхьэмадэт.
Мэзхьэр Ахьмэд хьэрыпыбзэкIэ зэридзэкIащ Дарвин и лэжьыгъэ «ЛIэужьыгъуэхэм я къэхъукIэ» жыхуиIэр. ИужькIэ ар «Аль-МукътэтIэф» журналым и редактор нэхъыщхьэ ящI.
АбыкIэ хэIущIыIу щIыным пещэ европей щIэныгъэмрэ щэнхабзэмрэ я ехъулIэныгъэхэр, эволюцием ехьэлIауэ Дарвинрэ Спенсеррэ я гупсысэхэр. Абыхэм къадэкIуэу Мэз¬хьэр Исмэхьил йолэжь хьэрып гупсысакIуэшхуэхэм я тхыдэм ехьэлIа Iуэхухэм икIи абыхэм я псынащхьэр Европэм ирепх. 60 гъэхэм абы къызэIуех «Жылагъуэм и энергетикэм и теориер», ар долажьэ «Франклин» америкэ тхылъ тедзапIэм, США-м и социолог-щIэныгъэлIхэм я лэжьыгъэхэр зэредзэкI.
1967 гъэм Бейрут къыщыдегъэкI езым и гъащIэм теухуа тхыгъэр - «ЩIалэгъуэм и гугъуехьхэр» повестыр.
Мысыр тхакIуэхэу адыгэхэм къахэкIахэм ящыщу адэкIэ сыкъытеувыIэну сыхуейт театр лэжьакIуэшхуэ икIи ре¬жиссер цIэрыIуэ Уахьбэ Исуф и къуэш нэхъыщIэ, иджырей драматург, новеллэтх Iэзэ Уахьбэ СэIэдин.
СэIэдин и япэ хъыбархэр щытригъэдзар I942 гъэрщ. Ар хэтащ I952 гъэм бадзэуэгъуэм и 23-м екIуэкIа революцэм, ди эрэм ипэкIэ 525 гъэм Мысырым къэжэрхэр къыщытеуа лъандэрэ щыIа дэкъузэныгъэр тридзу, пащтыхьыгъуэр икъутэу къэралым и щхьэ и унафэ ищIыжыну хуит зыщIа зэщIэхъееныгъэм. ИлъэсихкIэ Уахьбэр полицэм хэтащ. А зэманым абы гъащIэм щилъэгъуа, и лэжьыгъэм зыщрихьэлIар сэбэп къыхуэхъуащ бзаджащIэхэр къэубыдыным теухуа и новеллэхэр щитхым.
1958 гъэм СэIэдин «Аш-Шахьр» жур¬налым и редактор нэхъыщхьэу ягъэув. А илъэсым дунейм къытехьащ Уахьбэ и новеллэхэр щызэхуэхьэса и япэ тхылъыр. 1961 гъэм Каир щагъэуващ абы и япэ пьесэ «Алыхьым къихъумэр» жыхуиIэр. Абы къыщыгъэлъэгъуащ 1952 гъэм и бадзэуэ¬гъуэ мазэм ипэкIэ екIуэкIа Iуэхугъуэхэр. Пщыхэм зыпэщIасэу мэкъумэшыщIэхэр ерыщу къыщыукъубея 1951 гъэм къуажэм къыщыхъуахэм теухуащ «Ещанэ класс зиIэ вагон» (1962) жыхуиIэр.
I964 гъэм Уахьбэ СэIэдин и пьесэ «Бадзэнэфхэм я лъэмыж» жыхуиIэм къытращIыкIыу спектакль ягъэувауэ щытащ. А драмэм къиIэт Iуэхугъуэхэр теухуащ бадзэуэгъуэм екIуэкIа революцэр къыщыблэгъа зэманым къалэхэмрэ къуажэхэмрэ къыщыхъуну зыпэплъэ зэхъуэкIыныгъэхэм.
Спектаклхэр псори зыгъэувар СэIэдин и къуэш Исуфщ.
Инджылыз тепщэм и бийуэ Мысырым и цIыхубэм I9I9 гъэм иригъэкIуэкIа бэнэныгъэрщ зытеухуар «ГъэсакIуэ», «ГъущIIунэхэр» пьесэхэр. Ахэр Каир дэт лъэпкъ театрым I967 - I968 гъэхэм щигъэуващ Уахьбэ Исуф. «Псы зэрыщIагъэлъадэ шэрхъибл» - аращ зэреджэр хьэрып-журт ещанэ зауэу I967 гъэм екIуэкIам кърикIуахэм тепсэлъыхь драмэм.
Литературэ гупхэм я деж зэныкъуэкъу гуащIэ къишауэ щытащ Уахьбэ СэIэдин и пьесэм къытращIыкIыу ягъэува «Сценэ къуагъ жэщтеуэ» спектаклым. А пьесэм къэрал Iуэхузехьэхэр литературэмрэ критикэмрэ зэрыхэпщэфIыхьым и щхьэтепхъуэр трех.
Уахьбэм европей драматург зыбжанэм я пьесэ зэридзэкIащ, литературэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэм теухуауэ критикэ тхыгъэхэр журналхэм, газетхэм къытрыригъэдзащ.
Адыгэ мамлюкхэм къатепщIыкIыжа литератор цIэрыIуэ Сибаи Мухьэмэд и унагъуэм I9I7 гъэм къралъхуащ Исуф. ЩыцIыкIум къыщыщIэдзауэ ар дихьэхауэ еджэрт урыс, къухьэпIэ къэралхэм я классикхэм я IэдакъэщIэкIхэм. Илъэс пщыкIуплI щрикъум ар адэншэу къэнащ. Апхуэдэу щыхъум, Исуф мурад ищIащ и гъащIэр дзэм ирипхыну икIи дзэзешэхэр щагъэхьэзыр еджапIэм щIэтIысхьащ. Ар къиуха нэужь, мамлюк нэсхэм ещхьу, ар шуудзэм хыхьащ, иужькIэ танкыдзэм зритыжащ.
I952 гъэ революцэр къэхъеиным куэд имыIэжу ас-Сибаи ягъэув дзэм и музейм и нэхъыщхьэу, итIанэ Мысырым и танкыдзэхэм я унафэщIым и къуэдзэу.
Литературэмрэ гъуазджэмрэ ехьэлIа IуэхухэмкIэ щыIэ Хасэм и тхьэмадэу ар I956 гъэм хах. ИлъэситI докIри, Азиемрэ Африкэмрэ я къэралхэм я зэакъылэгъуныгъэм и организацэм и генеральнэ директору ягъэув. Прези¬дент Насер и лъэIукIэ ас-Сибаи илъэс зыбжанэкIэ Мысырым щэнхабзэмкIэ и министр IэнатIэм пэрытащ.
Жылагъуэ лэжьыгъэхэмкIэ гъэнщIауэ щытащ адыгэлIым и гъащIэр: ар ящыщт ТхакIуэхэм я союзымрэ новеллэтххэм я клубымрэ къызэзыгъэпэщахэм, я редактор нэхъыщхьэт «Ар-Рисалэ ал-Джадидэ», «Лотос», «Ахар саа» журнал цIэрыIуэхэм.
Ас-Сибаи Исуф и гуащIэ ирихьэлIащ Азиемрэ Африкэмрэ щыпсэу лъэпкъхэм я щхьэхуитыныгъэм щIэзэууэ ирагъэкIуэкI бэнэныгъэм быдэу щызэкъуэувэным. Ар и телъхьэу щытащ Мысырым Совет Союзымрэ адрей социалист къэралхэмрэ пыщIэныгъэ быдэ яхуиIэным. МамырщIэкъу лэжьыгъэу ас-Сибаи иIэр къалъытэри, I960 гъэм абы къратащ Мамырыгъэм и дыщэ медалу Ф. Жолио-Кюри и цIэкIэ щыIэр.
Ас-Сибаи мызэ-мытIэу щыIащ ди къэралым.
I947 гъэм Каир къыщыдэкIауэ щытащ Исуф и новеллэхэр щызэхуэхьэса «НэкъыфIэщIхэр» жыхуиIэр. Абы ипэкIэ I933 гъэм къыщыщIэдзауэ и тхыгъэхэр яриту щытащ Мусэ Сэлам къыдигъэкI журналхэм.
40 гъэхэм и кIэухым тхакIуэм IэщIыб ещI и тхыгъэхэр нэхъ зытриухуэ лъагъуныгъэ зэрызехьэхэр, щхьэзакъуэ-лъакъуитI романтизм гъунапкъэм йобакъуэри, революцэ романтизмым зрет, иужькIэ критикэ реализмым хуокIуэ.
«ФитIнэ лъапсэ» (I949) япэ роману ас-Сибаи итхар теухуащ I952 гъэ революцэм ипэкIэ мысырлыхэм я гъащIэм и лъэныкъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм. УрысыбзэкIэ къыдэкIам и пэублэ псалъэм мыпхуэдэу щыжиIащ Исуф: «ФитIнэ лъапсэ» си романыр стхащ Мысырыр колонизаторхэм я лъэгудыгъуэм щыщIэгурымыхь, лъэпкъ, социальнэ гъэпщылIыныгъэхэм я лIэужьыгъуэ щIэгъэщхъуэжахэм щагъэгуIэ, кIэ зимыIэ гъэпщылIыныгъэм щитхьэлэ лъэхъэнэм; мысырлыхэр я щхьэхуитыныгъэм щIэзэууэ лъы щагъажэ, хуитыныгъэм, щIакхъуэ Iыхьэм, къэщIэрэщIэныгъэм, мамырыгъэм щыщIэбэн зэманым».
Ас-Сибаи Исуф и Iэдакъэ къыщIэкIащ тхылъ 50-м щIигъу, публицистикэ тхыгъэ куэд. Роман къудейуэ абы иIэр 20-м нызэрохьэс. Исуф и тхыгъэ нэхъыфIхэу къалъытэ революцэ романтизмкIэ псыхьа романхэу «Си гур къызэтыж» (1955), «Гъуэгу къэзыгъэзэж» (1958) жыхуиIэхэр, иджырей гъащIэм теухуа романхэу «Дэ ди закъуэкъым» (I969), «ГъащIэр - напIэдэхьеигъуэщ», «Дэ банэ тсэркъым» (1973), Асуан псы IущIапIэр зэраухуам теухуа пьесэ «Зэманым нэхърэ нэхъ лъэщ» (1966) зыфIищахэр, нэгъуэщIхэри.
«Си гур къызэтыж» романыр езы тхакIуэм и гъащIэм триухуащ. Абы къыщыгъэлъэгъуащ I952 гъэм революцэр къыщыхъеину лъэхъэнэм мысыр офицерхэм я дуней еплъыкIэр зыхуэдар. «Гъуэгу къэзыгъэзэжыр» повестыр топсэлъыхь япэ хьэрып-журт зауэу I948 гъэм екIуэкIам.
УрысыбзэкIэ зэдзэкIауэ Исуф и тхыгъэ зыбжанэ традзащ ди деж къыщыдэкI «Иностранная литература», «Огонёк» журналхэм.
Мэзкуу, Ташкент, Ленинград тхылъ тедзапIэхэм дунейм къыщытехьащ «Псызехьэр лIащ», «ФитIнэ лъапсэ», «Дэ банэ тсэркъым» романхэмрэ рассказхэр щызэхуэхьэса «ЦIыху угъурлыщэхэр» тхылъымрэ.
I974 гъэм ас-Сибаи и литературэ лэжьыгъэм хуагъэфэщауэ щытащ «Лотос» саугъэтыр.
