Тэрч Iуащхьэ лъагэхэм

- Си къуажэр Сунжэ, Тэрч Iуащхьэ лъагэхэм я зэхуаку дэс Къаншыуей жылэращ. Дунейр щыуэфIым, дыгъэ бзийхэр зытридзэ Сунжэ бгым къыкъуоплъ Ингуш Республикэм щыщ Мэлгъэбэг къалэр. Унэ хужьышхуэхэм я къуапэр къыпIэщIолъагъуэ, нэрыплъэкIэ къалэ уэрамхэм удэплъэмэ, болъагъу шыгухэри машинэхэри. 

Осетие Ищхъэрэ-Аланием хыхьэ адрей Мэлгъэбэг къуажэ цIыкIур нэхъ тпэгъунэгъуми, апхуэдэу плъагъуркъым, Iуащхьэхэм зыкъуигъэпщкIуащи. Мэлгъэбэг къуажэм сыблэжурэ си анэр къыщалъхуа Раздольное (Мэздэгу районым хохьэ) жылэм куэдрэ сыкIуащ, си адэшхуэ-анэшхуэм я деж сыщыхьэщIащ.

Ингушым щыIэ Мэлгъэбэгым зэи сыщыIатэкъым, си анэ шыпхъу Аннэрэ и щхьэгъусэ Федоррэ дахуэхьэщIэну дапщэрэ къыдэмылъэIуами. Сэри си нэр къикIырт а щIыпIэр зэзгъэлъэгъуну, арщхьэкIэ ди адэмрэ ди анэмрэ тегушхуэртэкъым саутIыпщыну. Арэзытэкъым си анэшхуэ Фаризэти (си адэм и анэр). Зы Iуэху гуэрым пыухыкIауэ щытрамыубыдэфым, унагъуэм щIэсхэр зэхуэсри унафэ ящIащ си адэ шыпхъум ипхъу Лёлэ (ар сэ нэхърэ нэхъыжьыIуэт, илъэс I2 хъурт, сэ илъэситху срикъуагъащIэт) гъусэ схуащIыну. 

Ди къуажэм уикIыу Мэлгъэбэг укIуэныр а зэманым тынштэкъым - автобус щыIэтэкъым, Грознэ къалэ кIуэжу зэзэмызэ блэж хьэлъэзешэ машинэхэми хьэпшыпыр ярызти, къэувыIэххэртэкъым.

Щэбэт, тхьэмахуэ махуэхэм я нэхущым жылэдэсхэм зэрыбейр - гъавэ, хьэжыгъэ, Iус къэпхэр, джэдыкIэ, кхъуей матэхэр, шатэр, шэр, тхъуцIынэр, къазхэмрэ гуэгушхэмрэ - яIыгъыу гъуэгу зэхэкIыпIэм къытеувэрт, Мэлгъэбэг бэзэрым нэзыгъэсын машинэ къаубыдын мурад яIэу. ЯIыгъым къыщIах ахъшэмкIэ щыгъын, вакъэ, тхылъхэр, ручкэхэмрэ тетрадхэмрэ, къапщтэмэ зыхуэныкъуэу хъуар къащэхунут.

Языныкъуэхэми машинэ ямыгъуэту, махуэ ныкъуэкIэ гъуэгущхьэм тесауэ я щхьэр дахьэжырт. КъыкIэлъыкIуэ зыгъэпсэхугъуэ махуитIми апхуэдэ дыдэу бэзэр Iуэху зэрахуэнут.

Ерыскъыпхъэхэр кIуэдыртэкъым. Къуажэ школым и щIыбагъкIэ щащIа, щIыIалъэ папщIэу къагъэсэбэп щIыунэм щахъумэрт. Къэхъурт Мэлгъэбэг, Орджоникидзэ, Беслъэн, Мэздэгу, Грознэ къалэхэм къикIыурэ езы щэхуакIуэхэм ерыскъыпхъэхэр щаши… 

I952 гъэрат ар. Дыдейхэм зэрыжаIам хуэдэу, Лёлэрэ сэрэ гъуэгу дытехьащ: зэми шыгукIэ, языныкъуэхэми лъэсу дыкIуэурэ, Мэлгъэбэг къалэ дынэсащ. НэгъуэщI дуней дыкъыщыхутами ярейт. Ди дежкIэ къэкIыгъи жыги дыгъэ гуащIэм илыгъуэжарэ Курпыпс цIыкIур игъущIыкIауэ щытмэ, Мэлгъэбэгым щытлъагъур нэгъуэщIт: ихъуреягъкIэ щIыгур щхъуантIэт, щихухэмрэ дзэлхэмрэ екIуу дэкIеят, уэрам хуитхэм псынэпс къабзэр щежэхырт. Къалэм дэт курыт еджапIэр пщIыкIэ мынэхъ инмэ, тхукIэ нэхъ лъагэу къысщыхъуат. АдэкIэ гъущI гъуэгур Iуащхьэ щIагъым щIокI, мазутIым ицIэла цистернэхэр яхуу абы тет мафIэгу мыинхэри гъуахъуэу блож. КъызэрыщIэкIымкIэ, Грознэ къалэ щIыдагъэр яшауэ къагъэзэжу арат. А зэрызехьэ псом дэ дыдихьэхауэ доплъ…

Лёлэрэ сэрэ тлъагъур хьэлэмэт тщыхъуу махуэ псом Мэлгъэбэг къалэ къыщыткIухьащ, ауэ дешат, дыкъэмэжэлIат. Ди анэ шыпхъур къэтлъыхъуэу дыхуежьащ итIанэ. ЦIыху блэкIхэм деупщIырт Семиренкэхэ я унагъуэр къызэрыдгъуэтынум. Зыми зыри ящIэртэкъым. ИкIэм-икIэжым, пщыхьэщхьэхуэкIуэ хъуауэ, Мэлгъэбэг къалэм и щIыбагъкIэ, мэзым укIуэцIрыкIа нэужь, къыщыс жылэ цIыкIум дынэсащ. АдэкIэ-мыдэкIэ фIэдза уэздыгъэхэр уэрамхэм къыщоцIу, розэхэмрэ жызумейхэмрэ къахухьа унэ зэщIэкъуа цIыкIухэри сатыру «итIысыкIащ». А псом къахэщырт къэтлъыхъуэ ди Iыхьлым я лъапсэр - унэбжэм хуэкIуэу ягъэтIыса удз гъэгъахэмкIэ, пхъэм къыхэбзыкIа щхьэгъубжэ хьэлэмэтхэмкIэ, щхъуантIэу ялэжа пырхъуэмкIэ, унащхьэм тет радиоантеннэмкIэ.

Дыкъызэралъагъуу, бысымхэм гуапэу драгъэблэгъащ, цIыху Iув асыхьэту къызэхуэсащ. IэплIэ, ба къытхуащI, ди адэ-анэм къыщIоупщIэ. Iэнэр къытхуаузэдащи, темылъ щыIэжкъым икIи тфIэфI защIэщ: джэдыкIэ, кIэртIоф, лы зыдэлъ хьэлывэ, борщ, лы гъэва, IэфIыкIэ куэдыкIей. Ди анэшхуэ Фаризэт игъэIущауэ, Лёлэ фIыуэ щыгъуазэт кхъуэлыр зэрыхьэрэмым, зыIутлъхьэ зэрымыхъунум. АрщхьэкIэ Iэнэм къытхутралъхьа лы лIэужьыгъуэр зыхуэдэми щIэупщIэжакъым, сэрати а псом хэсщIыкIыртэкъми, тфIэфI дыдэу «едгъэмэрэкIуэхащ». 

Аннэрэ ди анэмрэ зэтIолъхуэныкъуэу фIэкIа умыщIэну зэщхьти, ар згъэщIагъуэу сеплъырт. Хуэмурэ зэдгъэцIыхурт ди къуэш-шыпхъухэри. Зы илъэскIэ сэ нэхърэ нэхъыжьыну Рае щхьэц сырыху хъужарэ гуащэ цIыкIум хуэдэт. ДэнэкIэ дымыкIуэми, ар ди ужьым итт, дыхуей-дыхуэмейми, украиныбзэр дигъэщIэну къыдэныкъуэкъу зэпытт. СощIэж абы щыщ псалъэ зыбжанэ: бжьын - цибуля, хъарбыз - кавун, нэгъуэщIхэри. Дэри ар адыгэбзэм хэдгъэгъуэзэну дыхэтти, зэхих макъхэм иридыхьэшхыжырт. Толэ курыт школыр къиухырт, зэпымыууэ пIащIэу зыщIыпIэхэм кIуэрти, дэ, сабийхэм, къыдэлIэлIэну зэман иIэтэкъым. Абы къыкIэлъыкIуэ Виктор ебланэ классым щеджэрт, си гъащIэм япэу радиоприемник абы сигъэлъэгъуат. Сэ згъэщIагъуэрт пхъэм къыхэщIыкIа пхъуантэ морэ цIыкIу абджыпс фIыцIэ зи щхьэм телъым макъамэмрэ уэрэдымрэ къызэриIукIыр. Апхуэдэ приемник сэри сиIамэ, сэ нэхъ насыпыфIэ дунейм темыту къысщыхъунут абы щыгъуэм. Джэгум дыкъыщыдэхуэм, «Маяк» радиостанцым тедухуэрти дедаIуэрт. НэгъуэщIыбзэхэмкIэ лажьэ радиостанцхэри къиубыдырт абы. КъыдгурымыIуащэми, хъыбархэм зэпыдмыгъэууэ дедаIуэрт, антеннэм нэхъ лъэщу къиубыдын папщIэ, Виктор щIэуэ зыгуэрхэр къигупсысырт, а Iуэхухэм сэри зыхэзгъэгъуазэрт. «КIапсэм нэхъ лъагэу зебгъэшэщIмэ, радиостанц нэхъыби къиубыдынущ, нэхъ IупщIуи зэхэтхынущ», - къызгуригъаIуэрт абы.

Витя зыщытхъужырт мэз кусэм зыкъыщезыдза дыгъужьыр, къыдеджэ хъыджэбз цIыкIуитIым ялъагъуу, зэритхьэламкIэ. Абы зэрыжиIэмкIэ, и лIыхъужьыгъэм щIыхь тхылъи къыпэкIуат. Пэжым фыхуеймэ, сэ ноби си фIэщ мэхъу а псор къэхъуауэ зэрыщытар.

 Ди анэ шыпхъум и щхьэгъусэр Мэлгъэбэг къалэр псыкIэ къызэзыгъэпэщ насос станцым механикыу щылажьэрт. ЛэжьакIуэ ар щыкIуэкIэ, абы Iэщэ къыздищтэрт, щакIуэхьэу щы и мотоцикл удзыфэм къыбгъурытт. Ауэми хьэ дахэт ахэр! ЦIыху къоплъ фIэкIа умыщIэнуи губзыгъэ дыдэхэт, гъэсат. Федор хуэдэ щакIуэ зэкIэлъыкIуэрэ абы и хьэхэм хуэдэу дахэрэ Мэлгъэбэг нэгъуэщIым ущыхуэзэнутэкъым. 

ХьэщIапIэ дызэрыщыIа махуэхэм хъарбызрэ хъэуанкIэ зыттIыжат, IэфIыкIэмрэ ерыскъы берычэтымрэ дритхъэжат, нэгъуэщIу жыпIэмэ ди «зекIуэр» къыдэхъулIат. КъищынэмыщIауэ, хъу-мыхъуми, украиныбзэр зэдгъэщIат. Дыхуейтэкъым жэнэт щIыпIэу къытщыхъуа къалэм дыкъикIыжыу, абы щытлъэгъуа фIыгъуэхэр здэщымыIэм дыкIуэжыну. Ауэ арыншауэ хъунутэкъым. ЗэрысщIэжымкIэ, токыр ди къуажэм иужькIэ, илъэсибл дэкIри, зэпрашауэ щытащ.

… ЕплIанэ классым сыщеджэрт ди адэм Латвие къригъэхыу радиоприемникышхуэ пощткIэ къыщытхуригъэшам. Апхуэдизрэ сызыщIэхъуэпсар къызэуэлIат, унагъуэм щIэсу хъуар, ини цIыкIуи, гуфIэгъуэм зэщIиIэтэрт. Радиоантеннэр щаIэтым сэ сычэнджэщэгъу нэхъыщхьэт, дауэ мыхъуми, сэ а Iуэхум Витя сыхигъэгъуэзатэкъэ?! А псом сэ зэрыхэсщIыкIыр ди адэм къыгурымыIуэу игъэщIагъуэми, къысщытхъурт, радиоинженер IэкIуэлъакIуэ къысхэкIынкIэ зэрыхъунур жиIэу.

Си анэ шыпхъу Аннэ и унагъуэр и гъусэу I957 гъэм хьэщIапIэ къытхуэкIуауэ щытащ Раздольное жылэм, ди анэшхуэм деж дыщыIэу. ЩIэблэр ин мэхъури, зэбгрокI.