Лъэпкъ зэкъуэтхэм я зэгухьэныгъэм (ООН-м) и унафэкIэ ЩIэныгъэ зэгъэгъуэтыным и дунейпсо махуэр ягъэуващ 1966 гъэм фокIадэм и 8-м. А махуэм Тегеран къыщызэIуахауэ щытащ егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ министрхэм я дунейпсо зэхуэсышхуэ. ЩIы хъурейм и къэрал куэдым я лIыкIуэхэр къызрихьэлIа а конференцым щытепсэлъыхьат цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным, къеджэкIэ, тхэкIэ, бжэкIэ ящIэу щIэблэр къэгъэтэджыным мыхьэнэшхуэ зэриIэм.
Зыужьыныгъэм, ехъулIэныгъэ куэдым я лъагапIэ инхэм ухуэзышэ, псэукIэр езыгъэфIакIуэ а Iэмал гъуэзэджэм - щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным - дэнэкIи пщIэрэ гулъытэ хэхарэ щигъуэтыным псори къыхуриджащ ЮНЕСКО-м. НэгъуэщIуи хъунукъым: дуней псор къапщтэмэ, еджэкIэрэ тхэкIэрэ зымыщIэ цIыху балигъхэм я бжыгъэр мелуан 800-м ноблагъэ. Абыхэм я нэхъыбапIэр бзылъхугъэщ. Школ кIуэгъуэ ныбжьым нэса сабийхэм ящыщу еджэну Iэмал яIэкъым мелуан 75-м щIигъум.
ЦIыхубэр егъэджэныр дэнэкIи къыщызэгъэпэщыныр зи къалэн нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщ а IэнатIэм ноби лэжьыгъэшхуэ зэфIех. ООН-м и пашэ Антониу Гутерриш зэрыжиIам-кIэ, я Ассамблее Нэхъыщхьэм унафэ ищIауэ щытащ Лъэпкъхэм я дунейпсо зэгухьэныгъэм хыхьэ къэралхэм егъэджэныгъэм, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным я илъэсипщI ирагъэкIуэкIыну. ООН-м и апхуэдэ унафэр и лъабжьэу, Урысей Федерацэм 2023 гъэр щагъэувауэ щытащ ЕгъэджакIуэмрэ унэтIакIуэмрэ я илъэсу. Апхуэдэу, УФ-м и Президентым и жэрдэмкIэ егъэджакIуэ IэщIагъэм ирилажьэхэм я закъуэуи нэхъ пасэуи хухахауэ щытащ илъэс псо. Апхуэдэу къыхилъхьауэ щытащ «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектри.
ЖыпIэнурамэ, а проектыр ипэжыпIэкIэ хъуащ лъэпкъпсо мыхьэнэ зиIэ Iуэхугъуэ. Абы къриубыдэу лэжьыгъэ щхьэпэ куэд зэфIэха хъуащ. Илъэс 20 ипэкIэ, 2005 гъэм и фокIадэ мазэм, къащтауэ щыта а проектыр ящыщащ УФ-м и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин къыхуэзыхьыну къалъыта унэтIыныгъэхэм: «Узыншагъэ», «Егъэджэныгъэ», «ПсэупIэ унэхэр», «Мэкъумэш IэнатIэр». «Егъэджэныгъэ» лъэпкъ проектым къыщыгъэлъэгъуауэ щыта Iуэхугъуэхэр епхат урысей егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ лъагапIэщIэхэм хуэшэным, абыхэм я фIагъыр дуней псом щынэхъ лъэщ къэрали 10-м щыщыIэхэм хуэдэ щIыным. КъимыдэкIэ, гулъытэшхуэ игъуэтащ цIыхухэм лъэхъэнэм къигъэув мардэхэмрэ Iэмалхэмрэ хэпсэукIыфу, я гуп-сысэмрэ Iуэху бгъэдыхьэкIэмрэ лъэныкъуэ куэдкIэ заужьу щытыным.
Апхуэдэуи хъуащ: блэкIа илъэс 20-м къриубыдэу ди къэралым къитэджащ зи акъылрэ зэфIэкIкIэ куэдым хунэс, Интернетым, бжыгъэ технологием я Iэмал минхэр Iэдэжу гъащIэм къыщызыгъэсэбэпыф щIэблэ зэчиифIэ. Абы елэжьащ технологие пэрытхэр дерсхэм, къыхалъхьэ проектхэм къыщызыгъэсэбэпу IэнатIэр езыхьэкI, зи зэфIэкIым махуэ къэс хэзыгъахъуэ егъэджакIуэ пэрытхэр, сабий зэчиифIэхэм папщIэ щыIэ IуэхущIапIэ хэхахэм я IэщIагъэлIхэр, еш зымыщIэу къалэнхэр зэфIэзыха гъэсакIуэхэмрэ унэтIакIуэхэмрэ.
Лъэпкъ проектым ипкъ иткIэ школ куэдым сом мелуан зырыз хъу къэрал дэIэпыкъуныгъэ ягъуэтащ. 2006 лъандэрэ егъэджакIуищэхэр сом мин 200, 100, 50 зырыз хъу ахъшэ саугъэтхэмкIэ ягъэпэжащ. Абыи мыхьэнэшхуэ иIащ IэнатIэм и IэщIагъэлIхэм ябгъэдэлъ щIэныгъэмрэ зэфIэкIымрэ адэкIи хагъэхъуэнымкIэ, IуэхущIапIэхэм я мылъку-техникэ лъабжьэр гъэбыдэнымкIэ, школ лэжьакIуэхэм я пщIэр жылагъуэм нэхъри къыщыIэтынымкIэ.
УФ-м и цIыхухэм щIэныгъэ, IэщIагъэ егъэгъуэтыныр мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхуу къэралым къызэрыщалъытэм и щыхьэтщ абы къызэщIиубыдэ щIыналъэхэм ящыщ дэтхэнэми тхэкIэрэ еджэкIэрэ зымыщIэ зы цIыхуи (я ныбжь елъытауэ) зэрыщумыгъуэтынури. Ар фIыгъуэшхуэщ.
Ди къэралым курыт школрэ сабий гъэсапIэу щылажьэхэм я бжыгъэм хэхъуэ зэпытщ. Зы илъэси дэмыкIыу школыщIэхэр яухуэ, зэрагъэпэщыж, зыхуей хуагъэзэж еджапIэ куэд, иджырей мардэхэм хуэкIуэ лэжьыгъэхэр щызэфIахыфын хуэдэу. Гулъытэ егъуэт щIалэгъуалэр школым ешэлIэнми. ЕджапIэ нэхъыщхьэхэр къэзыуххэм ящыщу школым щылэжьэну кIуэ-хэм саугъэт щхьэхуэ етыпхъэу къилъытащ Президентым. ЕгъэджакIуэ щIалэхэр, жыджэрагъышхуэ зыхэлъхэр IэнатIэм хыхьэмэ, сабийхэр зэрырагъаджэ щIыкIэм и фIагъыр хэпщIыкIыу егъэфIэкIуэнущ. Апхуэдэу гулъытэ нэхъыбэ хуащI хъуащ сабийхэм я узыншагъэр хъумэным, ахэр я ныбжьымрэ я зэфIэкIымрэ елъытауэ егъэджэным, ерыскъы пщтыркIэ гъэшхэным, къабзагъэм и хабзэхэм тету лэжьыгъэ псори школым къыщызэгъэпэщыным.
Ди республикэм и унафэщIхэми гулъытэ хэха хуащI егъэджэныгъэр егъэфIэкIуэным. А IэнатIэм мы зэманым зэхъуэкIыныгъэфIхэр щокIуэкI икIи ахэр псори хуэунэтIащ ныбжьыщIэм ират щIэныгъэм и фIагъым хэгъэхъуэ-ным, егъэджакIуэм иIэ пщIэмрэ социальнэ статусымрэ къэIэтыным. Ахэр хущIокъу щIэблэм щIэныгъэ куу етыным, гъэсэныгъэ екIу халъхьэным, ныбжьыщIэхэр проект, къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм, творческэ Iуэхухэм дегъэхьэхыным, спортым жыджэру хэшэным. А псори иджы къызэщIеубыдэ 2025 гъэм яубла «ЩIалэгъуалэмрэ сабийхэмрэ» лъэпкъ проектым. Аращ я тегъэщIапIэр мы зэманым ди щIыналъэми къэрал псоми егъэджэныгъэ-гъэсэны-гъэ IэнатIэр егъэфIэкIуэным хуэгъэпсауэ щызэфIах Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм. А лъэпкъ проектым мыхьэнэшхуэ зэриIэр гурыIуэгъуэ мэхъу абы къыщыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэхэр гъэзэщIэнымкIэ жэуаплыныгъэр зи пщэрылъхэр къэрал къулыкъущIэ лъагэу зэрыщытымкIэ: «ЩIалэгъуалэмрэ сабийхэмрэ» лъэпкъ проектыр зи нэIэм щIэтыр УФ-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ Голиковэ Татьянэщ, пэ-хуэщIэм и унафэщIыр УФ-м егъэджэныгъэмкIэ и министр Кравцов Сергейщ. Ар и тегъэщIапIэу 2025-2026 гъэ еджэгъуэщIэм и япэ махуэм ди республикэм щаутIыпщакIэщ курыт школыщIэ зыбжанэ.
Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм къызэщIиубыдэ IуэхущIапIэхэм фокIадэм и 1-м екIуэлIэжащ сабий минищэхэр. ГъэсапIэхэм, пэщIэдзэ еджапIэхэм, курыт школхэм сабийхэмрэ ныбжьыщIэхэмрэ щагъэтIылъ щIэныгъэ зэхуэмыдэхэм я лъабжьэ быдэр. АдэкIэ а фIыгъуэм щыхагъахъуэ УФ-м, хамэ къэралхэм щыIэ университетхэм, институтхэм, колледжхэм, техникумхэм, нэгъуэщI еджапIэхэми. Иужьрей илъэсхэм нэхъри зрагъэужь курыт щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ къозыт еджапIэ IэнатIэхэм, сыту жыпIэмэ лъэпкъ экономикэр хуэныкъуэщ зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкI лэжьакIуэхэм.
Насыпым и лъэныкъуэ куэдым пэIэщIэ узыщI кIыфIыгъэу игъащIэми къалъытэ щIэныгъэншагъэр. Ди республикэм, къэралым къихъуэ щIэблэр лъэ быдэкIэ тетщ щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным и гъуэгу хуитым, нэхум. Ирехъу ар нэхъри нэхъ кIыхь, бгъуфIэ, лъэпкъыр, къэралышхуэр фIыгъуэ куэдым хуэзышэ хэкIыпIэ.
ЖЫЛАСЭ Маритэ.
